FAQ
Logotyp Uniwersytetu Jagiellońskiego

Między Białą Podlaską a Berlinem – informacje o podróżach edukacyjno-zawodowych i zarobkowych w zeznaniach Żydów złożonych przed sądem marszałkowskim w Warszawie u schyłku XVIII wieku

Data publikacji: 24.03.2026

Studia Judaica, 2025, Nr 2 (56), s. 263-290

https://doi.org/10.4467/24500100STJ.25.016.23220

Autorzy

Hanna Węgrzynek
https://orcid.org/0000-0003-0894-9889 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Między Białą Podlaską a Berlinem – informacje o podróżach edukacyjno-zawodowych i zarobkowych w zeznaniach Żydów złożonych przed sądem marszałkowskim w Warszawie u schyłku XVIII wieku

Abstrakt

The testimonies given by Jews before the Marshal’s Court shed light on the role of travel both in acquiring a profession and in further professional activities. Traveling made it possible to acquire a profession and a source of income. Many young Jews decided to learn crafts outside their hometowns. Both close and distant cities were selected. The decisions were influenced by the availability of places at the master’s, the distance from the hometown, and the opinion of the master’s craftsmanship. The possibility of obtaining help from family members was also important.
Moreover, experience was gained, which allowed for other careers, such as merchant, carter, or distiller. Young Jews went into service to acquire knowledge and skills useful in further employment.
Learning a craft did not guarantee Jews the ability to practice it. Municipal legislation contributed to this as it imposed numerous restrictions and protected the interests of Christian craftsmen. Therefore, Jewish craftsmen often looked for work outside their hometown. Many made a living from several different activities, for example combining crafts with leasing an inn.
Sometimes the knowledge acquired during education in the cheder was used for profit. It made it possible to take up a job as a teacher or a scribe. This activity was common among both young and old people, although it did not bring much income and was associated with a transient life.

Bibliografia

Pobierz bibliografię
1. Źródła archiwalne

Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Królestwa Polskiego, sygn. 311, 312, 313, 314.

Archiwum Główne Akt Dawnych, Księgi miejskie – Warszawa Ekonomiczne, sygn. 15, 16, 17.

Archiwum Główne Akt Dawnych, Zbiór Dokumentów Pergaminowych, sygn. 1557, 1618, 1627.

2. Źródła drukowane

Mojżesz Wasercug (ok. 1760–1832) i jego pamiętnik, wyd. Anna Michałowska-Mycielska, Warszawa 2022.

Regestr osób żydowskich spisany w miesiącu styczniu roku 1778 w Warszawie, wyd. Hanna Węgrzynek, Warszawa 2016.

Wierzbowski Teodor, Przywileje królewskiego miasta stołecznego Starej Warszawy 1376–1772, Warszawa 1913.

Z rontem marszałkowskim przez Warszawę (Zeznania oskarżonych z lat 1787–1794), oprac. Zofia Turska, Warszawa 1961.

3. Opracowania

Aust Cornelia, Jewish Economics Elite: Making Modern Europe, Bloomington 2018.

Bałaban Majer, Historja Żydów w Krakowie i na Kazimierzu, t. 2: 1304–1864, Kraków 1936.

Cieśla Maria, Kupcy, arendarze i rzemieślnicy. Różnorodność zawodowa Żydów w Wielkim Księstwie Litewskim w XVII i XVIII wieku, Warszawa 2018.

Dynner Glenn, Jewish Piety and Devotion in Early Modern Eastern Europe, [w:] The Cambridge History of Judaism, vol. 7: The Early Modern World 1500–1815, red. Jonathan Karp, Adam Sutclife, Cambridge 2017.

Gezeriot Ta”h. Jews, Cosacs, Poles and Peasants in 1648 Ukraine, „Jewish History” 17 (2003), nr 2, special issue.

Goldberg Jacob, De Non Tolerandis Iudaeis: On the Introduction of Anti-Jewish Laws into Polish Towns and the Struggle against Them, [w:] Studies in Jewish History Presented to Professor Raphael Mahler on His Seventy-Fifth Birthday, red. Shmuel Yeivin, Merchavia 1974.

Horn Maurycy, Żydowskie bractwa rzemieślnicze na ziemiach polskich, litewskich, białoruskich i ukraińskich w latach 1613–1850, Warszawa 1998.

Hundert Gershon David, The Jews in a Polish Private Town: The Case of Opatów in the Eighteenth Century, Baltimore 1992.

Hundert Gershon David, Żydzi w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku. Genealogia nowoczesności, Warszawa 2007.

Kamiński Jan, Z przeszłości cechu krawieckiego w Lublinie, Lublin 1933.

Katz Jacob, Tradition and Crisis: Jewish Society at the End of the Middle Ages, New York 1977.

Kramerówna Perła, Żydowskie cechy rzemieślnicze w dawnej Polsce, „Miesięcznik Żydowski” 2 (1932), nr 9–10.

Kuc-Czerep Marta, Niemieckojęzyczni mieszkańcy Warszawy. Droga do obywatelstwa w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej, Warszawa 2021.

Majewski Michał, Przestępczość żydowska w Warszawie doby Sejmu Wielkiego, „Kwartalnik Historii Żydów” (2010), nr 2 (234).

Maludzińska Monika, Próżnowanie stało się powszechnym nałogiem. Żebracy i włóczędzy w stanisławowskiej Warszawie, Warszawa 2014.

Mark Bernard, Żydowscy rzemieślnicy w Polsce feudalnej, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” (1954), nr 9/10.

Michałowska-Mycielska Anna, Żydzi „luźni” w dawnej Rzeczypospolitej – zarys problematyki badawczej, [w:] Żydzi i judaizm we współczesnych badaniach polskich, t. 6, red. Stefan Gąsiorowski, Magdalena Ruta, Kraków 2017.

Muszyńska Jadwiga, Gminy żydowskie w północnej Małopolsce w XVIII wieku (na przykładzie Kozienic, Radomia i Gniewoszowa), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” (1998), nr 3 (187).

Notyk Rebeka (Rywka), Cu der geszichte fun hantwerk baj litwisze Jidn [Przyczynek do dziejów rzemiosła wśród Żydów litewskich], „Jiwobleter. Hodesz – szrift fun jidiszen wisnszaftlechen instytut” [Jiwobleter, Miesięcznik Żydowskiego Instytutu Naukowego] 9 (1936), nr styczeń–maj.

Pufelska Agnieszka, The Polish-Jewish ‘Berlinertum’: The Impact of Berlin’s Haskalah on Polish Jews, [w:] Space as a Category for the Research of History of Jews in Poland-Lithauania 1500–1900, red. Maria Cieśla, Ruth Leiserowitz, Wiesbaden 2022.

Raba Joel, Between Remembrance and Denial: The Fate of the Jews in the Wars of the Polish Commonwealth during the Mid-Seventeenth Century as Shown in Contemporary Writings and Historical Research, New York 1995.

Ringelblum Emanuel, Żydzi w powstaniu kościuszkowskim, Warszawa [1938].

Schiper Ignacy, Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937.

Schipper[!] Ignacy, Studya nad stosunkami gospodarczymi Żydów w Polsce podczas średniowiecza, Lwów 1911.

Schorr Mojżesz, Żydzi w Przemyślu do końca XVIII wieku, Jerozolima 1991.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 9, Warszawa 1888.

Tandecki Janusz, Migracje rzemieślników na ziemiach polskich w średniowieczu i na progu czasów nowożytnych w świetle źródeł archiwalnych, „Res Historica” 55 (2023).

Teller Adam, Early Modern Poland Lithuania, 1507–1795, [w:] Sources on Jewish Self-Government in the Polish Lands from Its Inception to the Present, red. François Guesnet, Jerzy Tomaszewski, Leiden–Boston 2022.

Teller Adam, Money, Power, and Influence in the Eighteenth-Century Lithuania: The Jews on the Radziwiłł Estates, Stanford 2016.

Teller Adam, Rescue the Surviving Souls: The Great Jewish Refugee Crisis of the Seventeenth Century, Princeton–Oxford 2020.

Turnau Irena, Rzemiosła włókiennicze, odzieżowe i skórnicze w latach 1655–1795, [w:] Z dziejów rzemiosła warszawskiego, red. Barbara Grochulska, Witold Pruss, Warszawa 1983.

Węgrzynek Hanna, Socjotopografia osadnictwa żydowskiego w Warszawie w drugiej połowie XVIII wieku, „Studia Judaica” 26 (2023), nr 2 (52).

Węgrzynek Hanna, Żydówki w Warszawie w drugiej połowie XVIII wieku i ich działalność zarobkowa, „Rocznik Warszawski. Seria Nowa” 1 (2023).

Wischnitzer Mark, A History of Jewish Crafts and Guilds, New York 1965.

Wurm Dawid, Z dziejów żydostwa brodzkiego za czasów dawnej Rzeczypospolitej Polskiej (do r. 1772), Brody 1935.

Zarubin Przemysław, Żydzi w aglomeracji Krakowa w czasach stanisławowskich. Przemiany prawne, gospodarcze i społeczne, Kraków 2012.

Zienkowska Krystyna, Jan Dekert, Warszawa 1982.

Informacje

Informacje: Studia Judaica, 2025, Nr 2 (56), s. 263-290

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Między Białą Podlaską a Berlinem – informacje o podróżach edukacyjno-zawodowych i zarobkowych w zeznaniach Żydów złożonych przed sądem marszałkowskim w Warszawie u schyłku XVIII wieku
Angielski: Between Biała Podlaska and Berlin: Information about Educational, Professional, and Economic Journeys in the Testimonies of Jews Submitted to the Marshal’s Court in Warsaw at the End of the Eighteenth Century

Publikacja: 24.03.2026

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

Udział procentowy autorów:

Hanna Węgrzynek (Autor) - 100%

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Polski

Między Białą Podlaską a Berlinem – informacje o podróżach edukacyjno-zawodowych i zarobkowych w zeznaniach Żydów złożonych przed sądem marszałkowskim w Warszawie u schyłku XVIII wieku

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE