FAQ
T_LOGIN Zaloguj się

Nie masz jeszcze konta?

T_REGISTER Zarejestruj się

Studia Historiae Scientiarum

Wyniki wyszukiwania

wyszukiwarka prosta

szukaj np. “cognitive architectures” AND 1993-200 NOT Urban
wyszukiwanie zaawansowane
np. 1234-6789
np. 10.4467/16890027AP.16.022.6009
np. Uniwersytet Jagielloński
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

24 (2025)

2025 Następne

Data publikacji: 30.09.2025

Licencja: CC BY 4.0 ikona licencji

Redakcja

Redaktor naczelny & sekretarz redakcji Orcid Prof. dr hab. Michał Kokowski

Zastępca redaktora naczelnego Dr hab., prof. UR Stanisław Domoradzki

Redaktor statystyczny Dr Alicja Rafalska-Łasocha

Redaktorzy pomocniczy Dr Wioletta Miśkiewicz, Orcid Dr Jan Surman, Prof., PhD Roman Sznajder

Redaktor językowy (jęz. polski) Mgr Edyta Podolska-Frej

Redaktor językowy (jęz. angielski) Mgr Filip Klepacki

Zawartość numeru

Od Redakcji

Michał Kokowski

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 13-22

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.001.21839
Naszkicowano dwunasty etap rozwijania czasopisma Studia Historiae Scientiarum (wcześniejsza nazwa Prace Komisji Historii Nauki PAU).
Podano m.in. informacje o ewaluacji czasopisma w „ICI Master Journal List 2023” (koniec 2024 r.), „CWTS Journal Indicators 2024” (5 czerwca 2025), „SCImago Journal Rankings 2023” (oparty o dane z bazy Scopus z kwietnia 2024), „SCImago Journal Rankings 2024” (oparty o dane z bazy Scopus z kwietnia 2025), Scopus 2024 (aktualizacja 5 czerwca 2025), w „Rankingu PN IHN PAN 2024” (aktualizacja 5 maja 2025) oraz Web of Science 2025, a także liczbie zagranicznych autorów i recenzentów bieżącego tomu czasopisma.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Warsztat historyka nauki

Wiesław Wójcik

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 25-59

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.002.21840
Artykuł podejmuje zagadnienie statusu naukowego historii nauki i bada problemy, jakie wiążą się z jego określeniem. Kluczowym elementem opracowania jest pewna propozycja badań w ramach historii nauki, gdzie wychodząc od kontekstu lokalnego danej współczesnej teorii naukowej, tworzy się metodę badań historycznych. Jest to metoda transcydyscyplinarna. Podane są przykłady badań w ramach historii nauki dające możliwość budowania i rozwijania statusu historii nauki jako samodzielnej dyscypliny naukowej, a dokładniej jako swoistej metanauki. Pojawia się też propozycja traktowania odkryć naukowych jako klucza do czytania dziejów, co pozwala na odkrywanie racjonalnej strony człowieka.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

W centrum uwagi

Mikhail Piskunov, Timofey Rakov

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 63-74

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.003.21841
Niniejszy artykuł stanowi wprowadzenie do działu czasopisma zatytułowanego „W centrum uwagi”, który w tym numerze poświęcony jest tematyce miast naukowych w społeczeństwach socjalistycznych.
Miasta nauki, znane również jako technopolie, pojawiły się zarówno w społeczeństwach kapitalistycznych, jak i socjalistycznych po II wojnie światowej. Zjawisko to zaowocowało futurystycznymi obrazami Doliny Krzemowej i Nowosybirskiego Akademgorodoka, które rozprzestrzeniły się na cały świat.
Temat ten jest omawiany bardziej szczegółowo w trzech kolejnych artykułach. Artykuły tego działu koncentrują się na modelach miast nauki w systemach socjalistycznych, szczególnie w Związku Radzieckim i na Węgrzech.
Wprowadzenie omawia wzorce historiograficzne w dziedzinie miast nauki/technopolii i odpowiednio kontekstualizuje trzy kolejne artykuły tego tomu. Autorzy zakładają, że zainteresowanie naukowców miastami nauki i przestrzeniami nauki zmieniło się z postrzegania ich jako czegoś niezwykłego na uznawanie ich za część współczesnego życia miejskiego. Celem artykułów tego działu jest zachęcenie badaczy do podjęcia dalszych analiz transnarodowej historii przestrzeni nauki.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Melinda Harlov-Csortán, Máté Tamáska

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 75-103

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.004.21842
Niniejszy artykuł omawia zmieniające się relacje i wzajemne powiązania między miastami, technologią i nauką na Węgrzech, wykorzystując porównawczą analizę studium przypadku Dunaújváros i Paks. Dunaújváros to znane tzw. socjalistyczne nowe miasto, centrum węgierskiego hutnictwa. Tymczasem Paks do dziś jest znane jako „miasto atomowe”, ponieważ znajduje się tam jedyna w kraju elektrownia jądrowa.
Transformację propagandowego obrazu produkcji wiedzy można prześledzić, porównując struktury miejskie i budynki szkolne w Dunaújváros i Paks w okresie socjalizmu państwowego (1945(1947)–1989(1990)), kiedy główny nacisk polityki państwa przesunął się w kierunku opieki społecznej.
Badania podważają możliwość wykorzystania pojęcia socjalistycznych miast nauki i technologii w tych studiach przypadku, a zwłaszcza w projektowaniu dwóch budynków szkolnych zlokalizowanych w tych miastach. Badania identyfikują rolę innowacji technologicznych, radzieckiego wzornictwa urbanistycznego oraz lokalnych tradycji w kształtowaniu się dwóch wspomnianych miast w socjalistycznych Węgrzech.
Artykuł kończy się wskazaniem podobieństw i różnic między tymi dwoma miastami, które stanowią możliwą kontynuację lub adaptację socjalistycznej idei miasta nauki i technologii, stworzonej zarówno w ZSRR, jak i poza jego wpływami.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Madina Kalashnikova

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 105-130

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.005.21843
Niniejsze badanie, oparte na siedemnastu pogłębionych wywiadach przeprowadzonych w Nowosybirskim Akademgorodku, Dubnej i Czernogołowce, koncentruje się na identyfikacji i analizie specyfiki pamięci kulturowej postsowieckiej inteligencji naukowo-technicznej o radzieckich miastach nauki od końca lat 60. XX wieku do chwili obecnej.
Środowisko społeczno-kulturowe i cele instytucjonalne radzieckich miast nauki zdają się sprzyjać zbiorowej pamięci, która przekracza granice geograficzne i instytucjonalne, tworząc wspólne narracje pomimo izolacji i tajności tych osiedli. W kontekście życia miejskiego w miastach nauki moi informatorzy bagatelizują złożone relacje między sowiecką inteligencją a państwem komunistycznym, koncentrując się na napięciach klasowych: podczas gdy państwo zapewnia naukowcom wysoki poziom opieki, to robotnicy i ich rodziny reprezentują „innych” w ich narracjach.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Vera Kliueva

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 131-158

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.006.21844
Warunki naturalne i klimatyczne panujące w rosyjskiej Arktyce wywierają przemożny wpływ na rozwój przemysłu i nauki. Tradycyjne gałęzie przemysłu są tu nieefektywne, jednocześnie proces dynamizacji tego obszaru oraz adaptacji ludzi i technologii do nowych realiów wymaga specjalistycznych badań. Okoliczności te skłoniły niektóre arktyczne miasta do rozwinięcia funkcji „miast naukowych”.
Filia Akademii Nauk ZSRR – Centrum Nauki Koła Rosyjskiej Akademii Nauk jest w niniejszym artykule rozpatrywana jako przykład miasta naukowego położonego na radzieckiej północy. Oferuje ona unikalne możliwości badania powstawania nauki akademickiej na peryferiach, z dala od centralnych instytucji Akademii Nauk. Założona w latach 30. XX wieku, jest jedynym akademickim ośrodkiem badawczym za kołem podbiegunowym.
Budowa Akademgorodoka i koncentracja instytucji akademickich w mieście Apatyty mogą być postrzegane jako unikatowy eksperyment w organizacji nauki akademickiej na krańcach ZSRR, który został później aktywnie wykorzystany.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Nauka w Polsce

Róża Godula-Węcławowicz, Renata Hołda

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 161-188

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.007.21845
Celem artykułu jest przedstawienie dążeń Komisji Etnograficznej, działającej w strukturach Polskiej Akademii Umiejętności oraz Polskiej Akademii Nauk, do uzyskania samodzielności. Jej losy splotły się w dużej mierze z dziejami dyscypliny, zwanej dziś najczęściej antropologią kulturową, a niegdyś częściej etnografią i etnologią. Choć Komisja Etnograficzna jest wzmiankowana w publikacjach dotyczących historii polskiej etnografii/etnologii i folklorystyki, to dzieje tego gremium nie zostały wystarczająco opracowane, a w dużej mierze pozostają nieznane. W literaturze brakuje zarówno wyświetlenia okoliczności wyodrębnienia się Komisji Etnograficznej z Komisji Antropologicznej PAU (1926), jak i jej losów w okresie bezpośrednio po II wojnie światowej. Nieznany pozostaje również kontekst jej powołania w 1973 roku w strukturach PAN, a także późniejszych przenosin (2011) do reaktywowanej PAU. Naszym zamiarem nie jest pieczołowite odtworzenie historycznej działalności Komisji, lecz – poprzez opis jej losów w obrębie wskazanych instytucji – zwrócenie uwagi na żmudną drogę etnografii/etnologii zmierzającej do autonomii dyscypliny.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Lucyna Agnieszka Jankowiak

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 189-225

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.008.21846
Na początku 1880 roku ukazał się w Krakowie Słowniczek wyrazów psychijatrycznych… Stanisława Janikowskiego. Liczył zaledwie 16 stron i rejestrował 531 artykułów hasłowych. Wydanie tego leksykonu przekładowego, gromadzącego obok polskiej leksyki również terminologię łacińską, francuską, niemiecką, angielską, stanowi ważny etap w kształtowaniu się polskiej terminologii psychiatrycznej. Słowniczek wyrazów psychijatrycznych… pokazuje bowiem etap przejściowy w rozwoju polskiej terminologii psychiatrycznej, zmierzający do opracowania przez medyczną szkołę krakowską oficjalnej polskiej terminologii psychiatrycznej. Słowniczek wyrazów psychijatrycznych… poprzedzał wydanie najważniejszego drukowanego leksykonu medycznego XIX wieku, czyli Słownika terminologii lekarskiej polskiej Stanisława Janikowskiego, Józefa Oettingera i Aleksandra Kremera z roku 1881. Autorzy leksykonu z 1881 roku zdecydowali o opublikowaniu najpierw materiału językowego z jednego działu ówczesnej medycyny – w ich ocenie najtrudniejszego pod względem terminologicznym. Te problemy terminologiczne wynikały m.in. z faktu dynamicznego rozwoju ówczesnej psychiatrii, jej wyodrębniania się jako samodzielnego działu ówczesnej medycyny oraz istnienia różnych koncepcji badawczych. Wydanie Słowniczka wyrazów psychijatrycznych… zapowiedziane było w prasie lekarskiej. Z kolei jego opublikowanie wywołało dyskusję zarówno nad budową słownika, jak i zawartą w nim terminologią.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Mateusz Hübner

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 227-262

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.009.21847
W okresie dwudziestolecia międzywojennego nauka i szkolnictwo akademickie w Polsce doświadczały mankamentów biurokratyzacji, objawiających się dysfunkcjonalnymi działaniami odpowiedzialnego za ich sprawy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Kontekst biurokratyzacji stanowił szkodliwy wpływ bieżącej polityki. Pragnienia uczonych zapewnienia wolności badań i nauczania przyczyniły się do powstania koncepcji Funduszu Kultury Narodowej, którego dyrektorem w latach 1928–1939 był Stanisław Michalski. Ta instytucja, choć państwowa, nie została ulokowana w strukturze żadnego z ministerstw. Stanowiła fenomen instytucji wolnej od biurokracji w dobie biurokratyzacji nauki w II Rzeczypospolitej.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Piotr Köhler

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 263-316

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.010.21848
Acta Societatis Botanicorum Poloniae (ASBP) jest najstarszym czasopismem Polskiego Towarzystwa Botanicznego. Istnieje od 1923 r. W ciągu minionych stu lat pełniło ważną rolę w rozwoju botaniki w Polsce. W tym czasie nastąpiła modernizacja procesu wydawniczego, zakończona przejściem całkowicie w formę cyfrową od 2016 r.
Czasopismo opublikowało 3728 artykułów, liczących łącznie 46 197 stron. Średnia objętość artykułu malała od 18,5 strony w okresie międzywojennym, poprzez 13,6 strony w latach 1952– 1989, aż do 8,65 strony w ostatnich latach przed przejściem na wersję cyfrową, od tego czasu objętość znowu rośnie. Przeciwny proces dotyczył liczby autorów jednego artykułu: początkowo teksty były jednoautorskie, a po II wojnie światowej średnia liczba autorów artykułu stopniowo rosła. W latach 1952–1989 czasopismo miało największą objętość w swej historii.
Od początku czasopismo wydawało prace kobiet. W okresie międzywojennym wśród 410 artykułów z Polski 109 (26,6%) opublikowały kobiety. Artykuły te miały 112 autorek (25,6% autorów z Polski). W tym czasie teksty, których autorkami lub współautorkami były kobiety, tematycznie dotyczyły głównie fizjologii roślin (34 artykuły), nieco mniej – cytologii (23) i mikrobiologii (20). W okresie powojennym kobiety samodzielnie opublikowały 1855 artykułów (62,48% polskich tekstów). W 1956 r. Polki po raz pierwszy wydały ponad połowę artykułów z Polski. Artykuły, których autorami lub współautorami były kobiety, wyróżniały się kilkoma cechami: w okresie międzywojennym były dłuższe niż przeciętny artykuł, a po II wojnie światowej częściej ich tematy dotyczyły dziedzin młodszych, laboratoryjno-eksperymentalnych oraz tych, które w ciągu ostatniego wieku szybciej się rozwijały, natomiast rzadziej dziedzin starszych lub wymagających większego wysiłku fizycznego, szczególnie podczas badań terenowych. Łącznie w ciągu 100 lat istnienia czasopisma kobiety opublikowały 52,49% wszystkich artykułów.
Większość tekstów zamieszczonych w ASBP była dziełem polskich autorów (85,6%). Znacznie mniej (10,8%) było napisanych wspólnie przez autorów afiliowanych w Polsce i poza nią. W ciągu minionego stulecia najwięcej autorów zagranicznych pochodziło z USA (52), Chińskiej Republiki Ludowej (51) oraz Indii (48). W okresie międzywojennym wśród instytucji podawanych jako miejsce afiliacji dominuje Uniwersytet Warszawski (118 autorów), po nim jest Uniwersytet Jagielloński (80) i Uniwersytet Poznański (51), a po II wojnie światowej najwięcej artykułów dostarczono z Uniwersytetu Wrocławskiego (317), Uniwersytetu Warszawskiego (296) i Uniwersytetu Jagiellońskiego (276). ASBP poza Polską było najczęściej cytowane przez autorów afiliowanych w USA (883 cytacje), następnie w Wielkiej Brytanii (826) i Chińskiej Republice Ludowej (822).
W ciągu stulecia działalności czasopisma zdecydowanie dominowała tematyka związana z fizjologią roślin (36,7% wszystkich artykułów), nieco rzadsza była biochemia (22,9%). Jednakże ostatnie 12 lat zdominowała tematyka ekologiczna. Dewizą polskich botaników było do niedawna publikowanie swych przełomowych odkryć w pierwszej kolejności w Polsce. Stąd właśnie w ASBP ogłoszone zostały kanoniczne wyniki badań Wacława Gajewskiego nad cytogenetyką i ewolucją rodzaju Geum, w ASBP ukazał się pierwszy na świecie opis chimery peryklinalnej u nagozalążkowych. Tutaj Zygmunt Hejnowicz przedstawił odkrycie kambialnych fal morfogenetycznych, a Tomasz Wodzicki model transportu auksyny, wyprzedzający modele światowe o niemal dekadę. Tu opublikowano jeden z pierwszych na świecie tekstów poświęconych grzybom naporostowym. Nie wydrukowano natomiast żadnego artykułu z zakresu pseudonaukowej tematyki tzw. nowej genetyki radzieckiej, czyli łysenkizmu.
ASBP – czasopismo Polskiego Towarzystwa Botanicznego – w ciągu minionych stu lat przeszło długą drogę: od periodyku lokalnego towarzystwa naukowego do czasopisma o znacznym prestiżu na arenie międzynarodowej.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Tomasz Węcławowicz

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 317-336

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.011.21849
Pojęcie krakowska szkoła architektury określa specyfikę nauczania na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej, a także środowisko jego profesorów, ich twórczość i postawy estetyczne. Jest pojęciem tożsamościowym, pozytywnie wartościującym, aczkolwiek niejednoznacznym. Aby wyjaśnić specyfikę akademickiego nauczania architektury w Krakowie, artykuł przywołuje nie tylko początki Wydziału Architektury w Politechnice Krakowskiej po roku 1945, lecz także początki tego Wydziału sprzed stu lat w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Istotna jest tu postać profesora Włodzimierza Gruszczyńskiego (1906–1973), jego droga twórcza i koncepcje dydaktyczne.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Kamila Budrowska

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 337-373

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.012.21850
Przedmiotem artykułu jest omówienie cenzurowania publikacji naukowych z dziedziny humanistyki w Polsce w latach 1944–1990. Szczególnym zainteresowaniem objęte zostały teksty naukowe z literaturoznawstwa, przede wszystkim podręczniki akademickie, rozprawy i opracowania poświęcone literaturze polskiej.
W pierwszej części artykułu odtworzony został model cenzurowania tekstów naukowych przez GUKPPiW, uwzględniający chronologię oraz podział ze względu na: osobę autora publikacji naukowej, temat, zgłaszającą instytucję oraz projektowanego odbiorcę.
W części drugiej zaprezentowane zostały case studies: szczegółowe omówienie kilku przypadków, zrekonstruowanych na podstawie dokumentów archiwalnych nie tylko urzędu cenzury, lecz także dokumentów autorskich (egodokumenty) oraz dokumentów instytucji naukowych.
Jako że artykuł wyrasta z wcześniejszych prac badawczych autorki związanych z cenzurowaniem literatury pięknej, przynosi także porównanie sposobów cenzurowania literatury pięknej i naukowej. Artykuł kończy przedstawienie dalszych potencjalnych kierunków badań, z uwzględnieniem perspektywy porównawczej.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Ewa Wyka

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 375-417

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.013.21851
Dnia 6 maja 1964 r., w ramach obchodów jubileuszu 600-lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego, otwarto dla publiczności Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, formalnie powołane przez Senat uczelni w 1947 r. Jako siedzibę Muzeum wybrano najstarszy gmach Uniwersytetu Jagiellońskiego – Collegium Maius przy ul. Jagiellońskiej 15.
Lata 1947–1964 poświęcone zostały na przebudowę pseudogotyckiego kształtu budynku i powrotu do wyglądu z końca XVIII w. Prace nad koncepcją muzealnych wystaw stałych poprzedzono kwerendą w zasobach uniwersyteckich. Osobą, której powierzono opracowanie projektu wystawy, był historyk sztuki prof. Karol Estreicher jun., dyrektor Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1951–1976. Z czterech skrzydeł budynku przeznaczonych na ekspozycje muzealne w dwóch umieszczone zostały pamiątki ilustrujące historię Uniwersytetu Jagiellońskiego, a pozostałe pomieszczenia ciągu wystawienniczego oddano na prezentację kolekcji historycznych przyrządów naukowych.
W artykule skupiono uwagę na omówieniu treści kolekcji instrumentów naukowych w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, znaczenia kolekcji i przedstawienia najcenniejszych jej obiektów. Artefaktami nauki o najwyższej wartości naukowo-historyczno-muzealnej są dwa zespoły. Pierwszy z nich to zespół instrumentów astronomicznych z XV–XVII w., w tym trzy średniowieczne instrumenty z daru Marcina Bylicy (astrolabium, torquetum i globus nieba). Zespół drugi to historyczne wyposażenie pracowni kriogenicznej prof. Karola Olszewskiego, który wraz z prof. Zygmuntem Wróblewskim jako pierwsi na świecie skroplili tlen w stanie statycznym (1883). Zbiory naukowe Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, obok kolekcji Uniwersytetu Wrocławskiego i innych kolekcji akademickich, są ważnym źródłem do badań nad rozwojem nauk ścisłych i przyrodniczych.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Nauka bez granic

Joanna Korzeniowska

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 421-444

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.014.21852
Od szeregu lat na świecie prowadzi się badania mające na celu nie tylko określenie koncentracji metali ciężkich wzdłuż ciągów komunikacyjnych, lecz także opracowanie schematu rozprzestrzeniania się emisji pochodzących z transportu na terenach przyległych do dróg. Historia tych badań nie jest długa, bo dotyczy zaledwie ponad osiemdziesięciu lat. Jednak badania te są ważne z punktu widzenia rozwoju motoryzacji na przestrzeni ostatnich lat oraz negatywnego wpływu transportu drogowego na zdrowie ludzi, zwierząt i roślin. Substancje pochodzące z motoryzacji zalicza się do bardzo szkodliwych, a uprawy roślin czy mieszkanie w pobliżu dróg sprawiają, że jesteśmy szczególnie narażeni na ich oddziaływanie.
Na początku badań dotyczących wpływu dróg na środowisko naukowcy skupiali się przede wszystkim na określeniu zawartości ołowiu i kadmu w glebach i roślinach. Z czasem, w miarę wzrostu świadomości ekologicznej i postępu technologicznego, badania dotyczące określania zawartości metali w środowisku rozszerzyły się na inne pierwiastki wraz z podaniem ich wpływu na bioróżnorodność i zdrowie człowieka. Pierwsze prace opisywały odległość od drogi jako główny czynnik wpływający na zanieczyszczenia przydrożne. Kolejne lata i spostrzeżenia doprowadziły do opisywania co najmniej kilku czynników, które mają wpływ na rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń wzdłuż dróg. Dzięki badaniom monitoringowym dotyczącym określenia zawartości metali ciężkich w glebach i roślinach, prowadzonym na całym świecie od kiludziesięciu lat, możliwym stało się zaobserwowanie zmian w koncentracji metali w środowisku przydrożnym na przestrzeni lat i porównanie koncentracji metali w glebach i roślinach pobranych z terenów sprzed budowy dróg (tzw. tłowych) z koncetracjami metali w tychże komponentach środowiska w późniejszych terenach przydrożnych.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Omówienia i recenzje

Vitalii Telvak, Viktoria Telvak

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 447-458

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.015.21853
W artykule omówiono treść piątego tomu Encyklopedii Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, a w szczególności jego hasła biograficzne oraz tematykę instytucjonalną (wydarzenia, fakty i zjawiska z historii Towarzystwa). Scharakteryzowano hasła informujące o problemach naukowych będących przedmiotem zainteresowań badawczych członków Narodowej Akademii Nauk oraz ukazano różnorodność polskich wątków.
Stwierdzono, że tom piąty stał się fenomenem we współczesnych encyklopediach ukraińskich.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Bibliometria, polityka naukowa, komunikacja naukowa

Michał Kokowski

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 461-560

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.016.21854
Artykuł poświęcony jest ewaluacji czasopism z historii nauki i historii w transparentnym modelu PN IHN PAN© ewaluacji czasopism 2024 i 2025. Uwzględnione są też wyniki poprzednich ewaluacji 2022, 2023.
Przedstawiono drobne modyfikacje zasad ewaluacji i wyniki ewaluacji czasopism zagranicznych i krajowych z historii nauki oraz czasopism krajowych z historii – opracowane zostały listy alfabetyczne i listy rankingowe czasopism; dodano od 2025 r. podział czasopism na pięć kategorii (A+, A, B+, B, C).
Otrzymane wyniki są niezwykle interesujące, gdy porównujemy je z wynikami nietransparentnego ministerialnego modelu oceny czasopism 2017, 2022, 2023, 2024.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Varia

Dmytro Zhurylo, Volodymyr Levchenko

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 563-602

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.017.21855
W artykule przedstawiono wyniki badań naukowych i działań dydaktycznych wybitnego metalurga pierwszej połowy XX wieku, profesora Władimira Andriejewicza Możarowa.
Omówiono lata dorastania naukowca oraz motywy jego zainteresowania metalurgią. Na podstawie danych archiwalnych ustalono, że aktywna działalność zawodowa Władimira Andriejewicza Możarowa rozpoczęła się po ukończeniu Petersburskiego Instytutu Górniczego w 1907 roku.
Od końca 1916 roku Możarow kierował Nikołajewskimi Zakładami Metalurgicznymi w Irkucku. Od marca 1920 do początku 1922 pracował w Irkuckiej Radzie Gospodarki Narodowej. W latach 1922–1925 pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Irkuckiego Gubernialnego Komitetu Wykonawczego i Komisji Planowania. Z powodu poważnej choroby najstarszego syna rodzina została zmuszona do przeprowadzki do Charkowa. W listopadzie 1925 roku Możarow został głównym metalurgiem zarządu Południowego Towarzystwa Budowy Maszyn. Od końca 1929 roku pracował w Charkowskim Instytucie Metalurgicznym jako kierownik grupy hutniczej, kierownik wydziału energetyki cieplnej procesów metalurgicznych, a następnie zastępca dyrektora ds. prac naukowych.
Najbardziej znanym dziełem zrealizowanym pod kierownictwem Władimira Andriejewicza Możarowa w latach 30. XX wieku było opracowanie technologii produkcji żelaza ARMCO i żelaza technicznego Toncan. Podczas ewakuacji w latach 1941–1943 pod kierownictwem Możarowa prowadzono prace mające na celu intensyfikację topienia i ciśnieniowej obróbki wlewków stalowych, zastąpienie ukraińskich rud żelaza rudami uralskimi i kuźnieckimi oraz wykorzystanie technologii produkcji żelazostopów z rud lokalnych. Po powrocie do Charkowa naukowiec kierował odbudową zniszczonego przez wojnę ukraińskiego Instytutu Metalurgii i przedsiębiorstw metalurgicznych. Władimir Andriejewicz Możarow zmarł pod koniec 1952 roku.
Artykuł analizuje interesujące, zapomniane i mało znane fakty z biografii wybitnego metalurga, naukowca i nauczyciela Władimira Andriejewicza Możarowa, które stanowią integralną i ważną część historii metalurgii XX wieku.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Hanna Demochko, Ihor Robak, Vasyl Malikov

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 603-622

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.018.21856
Doświadczenia historyczne pokazują, że okresy konfliktów często stymulują znaczące postępy w różnych dziedzinach nauki i technologii. Trwająca wojna rosyjsko-ukraińska nie jest wyjątkiem. Opierając się na otwartych źródłach, autorzy artykułu prześledzili rozwój i wdrożenie ukraińskiego i zagranicznego sprzętu w medycynie wojskowej w ukraińskich siłach obronnych w pierwszej dekadzie tej wojny. Artykuł ocenia i podsumowuje początkowe doświadczenia z ich zastosowaniem na polu walki, analizuje wyzwania napotkane przez twórców sprzętu i personel wojskowy we wdrażaniu udoskonaleń naukowych i technicznych oraz proponuje sposoby rozwiązania tych problemów. Główny nacisk położono na rozwój związany z inżynierią elektryczną.
W artykule zwrócono szczególną uwagę na urządzenia w inżynierii medycznej i telemedycynie, tworzenie mobilnych szpitali, wyposażonych w nowoczesne urządzenia elektryczne, oraz różne modele dronów ewakuacyjnych i noszy elektrycznych, działających w oparciu o zasady automatyki i telemechaniki, w tym robotyczne systemy ewakuacji medycznej. Podano przykłady nowych form organizacyjnych prowadzenia badań i wdrażania dobrze rokujących projektów związanych z naukową syntezą doświadczeń i praktyki medycznej w czasie wojny. Wszystko to wskazuje na znaczący i różnorodny wkład ukraińskich naukowców, inżynierów, techników, przedsiębiorców, inwestorów i personelu wojskowego.
Autorzy dochodzą do wniosku, że rozwój inżynierii elektrycznej dla potrzeb medycyny wojskowej na Ukrainie ma znaczenie międzynarodowe. Jest to szczególnie istotne, biorąc pod uwagę rosnącą liczbę „punktów zapalnych” na świecie. Inżynieria elektryczna na potrzeby wojny rozwija się dynamicznie i bardzo szybko. Ukraińskie osiągnięcia stanowią silny impuls dla tego procesu. Bazując na doświadczeniach trwającej wojny rosyjsko-ukraińskiej, kilka obszarów inżynierii elektrycznej w ukraińskiej medycynie wojskowej ma szansę wywrzeć znaczący wpływ na historię nauki i technologii. Chodzi o zdalną diagnostykę opartą na telemedycynie, zrobotyzowane systemy ewakuacji rannych (drony ewakuacyjne) czy mobilne szpitale wyposażone w zaawansowany sprzęt elektryczny. Ukraińska inżynieria medyczna, stymulowana trwającą wojną, stanowi nieoceniony impuls do rozwoju zarówno teorii, jak i praktyki medycyny cywilnej.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Wiadomości, komentarze, listy do Redakcji

Wojciech Walat, Tomasz Warzocha

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 625-628

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.019.21857
Składamy na ręce Pani dr hab. Marii Stini, prof. UJ nasze przeprosiny za zaistniałą sytuację związaną z nieuprawnionymi zapożyczeniami z artykułu Pani Profesor pt. „Podręczniki w gimnazjach galicyjskich w latach 1860–1918”, który został opublikowany w Pracach Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności 6, ss. 5–39 w 2004 roku. Przeprosiny kierujemy również do Redakcji obu czasopism oraz środowiska naukowego. Informujemy też o wycofaniu (retrakcji) artykułu, który ukazał się w czasopiśmie Edukacja – Technika – Informatyka w 2018 r.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Kronika naukowa

Michał Kokowski

Studia Historiae Scientiarum, 24 (2025), 2025, s. 631-642

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.020.21858
Omówiona została działalność Komisji Historii Nauki PAU w roku akademickim 2024/2025.
Przedstawiono spisy: posiedzeń naukowych, konferencji, sesji i seminariów naukowych oraz nowych publikacji.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Słowa kluczowe: Studia Historiae Scientiarum, Prace Komisji Historii Nauki PAU, 2024/2025, problemy historii nauki, naukowy status historii nauki, metanauki, nauka integralna, nowy humanizm, metoda hipotetyczno-dedukcyjna myślenia korespondencyjnego, uogólniona metoda Lakatosa badań historycznych, socjalistyczne miasta nauki, technopolia, historia miejska, socjalizm, nauka i technologia, Akademgorodok, socjalistyczne miasto nauki i technologii, Dunaújváros, Paks, huta, elektrownia jądrowa, projekt szkoły, reprezentacja propagandowa, opieka społeczna, miasta nauki, tożsamość wspólnotowa, przywiązanie do miejsca, ZSRR, Akademgorodok, inteligencja, instytucjonalizacja nauki radzieckiej, planowanie działalności naukowej, społeczność akademicka, Akademia Nauk ZSRR, Centrum Naukowe Koła, Akademgorodok, północ ZSRR, Arktyka, Komisja Etnograficzna, Polska Akademia Umiejętności, Polska Akademia Nauk, etnografia /etnologia, antropologia kulturowa, historia języka polskiego, język polski XIX wieku, polska terminologia medyczna, polska terminologia psychiatryczna, Stanisław Janikowski, „Słowniczek wyrazów psychijatrycznych”, biurokracja, biurokratyzacja, szkolnictwo akademickie, Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Stanisław Michalski, Fundusz Kultury Narodowej, II Rzeczpospolita, Acta Societatis Botanicorum Poloniae, historia botaniki w Polsce, czasopisma botaniczne, bibliometria, autorzy, kobiety w botanice, afiliacje, analiza cytacji, tematyka, Włodzimierz Gruszczyński, nauczanie architektury, Politechnika Krakowska, Akademia Sztuk Pięknych, cenzura instytucjonalna, Polska Ludowa, cenzurowanie publikacji naukowych, cenzurowanie literatury, humanistyka, literaturoznawstwo, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, artefakty nauki, instrumenty naukowe, zbiory, historia badań, metale ciężkie, środowisko przydrożne, Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki, encyklopedia Narodowej Akademii Nauk, studia biograficzne, zagadnienia instytucjonalne, tematyka polska, transparenty model ewaluacji czasopism PN IHN PAN© 2022–2023–2024–2025, nietransparentny ministerialny model ewaluacji czasopism 2017–2022–2023–2024, ewaluacja czasopism, Ural, Irkuck, Charków, UkrNIIMet, Możarow, generatory gazowe, stal, żeliwo, piec martenowski, metalurgia, żelazo ARMCO, żelazo Toncan, automatyka, urządzenia automatyczne, elektryczne urządzenia pomiarowe, elektrotechnika, urządzenia elektryczne, historia nauki i techniki, metody pomiarów elektrycznych, technika komputerowa, medycyna wojskowa, telemechanika, oświadczenie autorów, przeprosiny, nieuprawnione zapożyczenia, podręczniki szkolne, Galicja II połowa XIX w., Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności, Studia Historiae Scientarum, Edukacja – Technika – Informatyka, Journal of Education Technology and Computer Science, retrakcja artykułu, Polska Akademia Umiejętności, Komisja Historii Nauki PAU, rok 2024/2025