FAQ
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Biurokratyzacja a Fundusz Kultury Narodowej – fenomen instytucji wolnej od biurokratyzmu w nauce II Rzeczypospolitej

__T_CHECK_FOR_UPDATES

Data publikacji: 30.09.2025

Studia Historiae Scientiarum, 2025, 24 (2025), s. 227-262

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.009.21847

Autorzy

Mateusz Hübner
Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN
ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska
https://orcid.org/0000-0003-0438-4315 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Biurokratyzacja a Fundusz Kultury Narodowej – fenomen instytucji wolnej od biurokratyzmu w nauce II Rzeczypospolitej

Abstrakt

W okresie dwudziestolecia międzywojennego nauka i szkolnictwo akademickie w Polsce doświadczały mankamentów biurokratyzacji, objawiających się dysfunkcjonalnymi działaniami odpowiedzialnego za ich sprawy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Kontekst biurokratyzacji stanowił szkodliwy wpływ bieżącej polityki. Pragnienia uczonych zapewnienia wolności badań i nauczania przyczyniły się do powstania koncepcji Funduszu Kultury Narodowej, którego dyrektorem w latach 1928–1939 był Stanisław Michalski. Ta instytucja, choć państwowa, nie została ulokowana w strukturze żadnego z ministerstw. Stanowiła fenomen instytucji wolnej od biurokracji w dobie biurokratyzacji nauki w II Rzeczypospolitej.

Bibliografia

Pobierz bibliografię
ŹRODŁA ARCHIWALNE

AAN, PRM, sygn. 99-27. Statut Funduszu Kultury Narodowej.

AAN, PRM, sygn. 99-27. Uchwała Rady Ministrów z dnia 2 kwietnia 1928 r. w sprawie utworzenia Funduszu Kultury Narodowej.

AAN, PRM, sygn. 99-43. Statut Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.

AAN, PRM, sygn. 99-43. Zarządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1938 r. o statucie Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.

AAN, PRM, sygn. 99-58. Podział zakresu działalności Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego,

AAN, PRM, sygn. 99-65. Projekt składu Rady Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.

APAN, Kasa im. J. Mianowskiego, sygn. 47. Artur Śliwiński. Ze wspomnień osobistych o Stanisławie Michalskim.

BJ, sygn. 70/61 (przyb.), Władysław Konopczyński. Kilka słów o pamięci narodowej, Studium biograficzne, m.in.: Sawa Caliński, Ferdynand Nax, Stanisław Michalski, Andrzej Zamoyski.

BN, sygn. IV.7661. Sprawy studentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

BN PAU i PAN, Jan Hulewicz: Materiały i notaty odnoszące się do biografii i działalności Stanisława Michalskiego, rkps 10310.

Górski, Artur 1934: Muzeum Ziemi Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, Archiwum Janiny Małkowskiej, Odpis listu Artura Górskiego do Stanisława Małkowskiego z 30 IX 1934.

Paczoski, Władysław 1936: AAN, PRM, sygn. 99-43. Uwagi Biura Prawnego w sprawie projektu ustawy o Instytucie Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.

Świętosławski, Wojciech 1938: AAN, PRM, sygn. 99-58. List Wojciecha Świętosławskiego do Sławoja Felicjana Składkowskiego z 24 III 1938.

ŹRODŁA I PRACE O CHARAKTERZE ŹRODŁOWYM

Drugie sprawozdanie Funduszu Kultury Narodowej. Warszawa 1934.

Notatka 1937: Fundusz Kultury Narodowej (1928–1937). Zarys działalności. Warszawa 1937.

Glaser, Stefan 1974: Urywki wspomnień. Londyn: Odnowa.

Jeszcze o sprawie wolności szkół akademickich. Kraków 1933.

Jędrzejewicz, Janusz 1972: W służbie idei. Fragmenty pamiętnika i pism, oprac. W. Jędrzejewicz. Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy.

Konarski, Kazimierz 1923: Dzieje szkolnictwa w b. Królestwie Kongresowem 1915–1918. Kraków: Książnica Polska.

Konferencje Rektorów Szkół Akademickich w Polsce w latach 1919–1931. Protokóły narad, uchwały i memorjały, red. L. Zembrzuski. Warszawa 1932.

Lechoń, Jan 1992: Dziennik. T. 2: 1 stycznia 195131 grudnia 1952. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Materjały odnoszące się do działalności rządu za rok 1928. Sprawozdania ministerstw. Warszawa 1929.

Olszewski, Jan 1903: Biurokracya. Lwów: Księgarnia Polska B. Połonieckiego, Warszawa: E. Wende i Sp.

Pierwsze sprawozdanie Funduszu Kultury Narodowej 1/III 1928 – 1/IV 1931. Warszawa 1931.

Radlińska et al. (red.) 1967: Stanisława Michalskiego autobiografia i działalność oświatowa, oprac. H. Radlińska, I. Lepalczyk. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

Trzecie sprawozdanie Funduszu Kultury Narodowej. Warszawa 1937.

W obronie wolności szkół akademickich. Kraków 1933.

Żongołłowicz, Bronisław 2004: Dzienniki 1930–1936, oprac. D. Zamojska. Warszawa: Studium Europy Wschodniej.

PRASA

Błachowski, Stefan 1927: Szkoły Akademickie. Organ Stałej Delegacji Zrzeszeń i Związków Profesorów Szkół Akademickich w Polsce.

Czekanowski, Jan 1918: W sprawie potrzeb nauk antropologicznych w Polsce. Nauka Polska 1, ss. 201–223.

Czekanowski, Jan 1920: Byt materjalny nauki. Nauki Polska 3, ss. 137–141.

Halecki, Oskar 1929: Potrzeby nauki polskiej w dziedzinie historji. Nauka Polska 10, ss. 266–275.

Kot, Stanisław 1927: Jak pogodzić ze sobą dwie równoległe funkcje szkół akademickich przygotowywanie młodzieży do zawodów praktycznych i pracę naukowo-twórczą? Nauka Polska 8: Pamiętnik II Zjazdu Naukowego odbytego w Warszawie w dniu 2–3 kwietnia 1927 roku. Nauka Polska 8, ss. 37–43.

Kuntze, Edward 1919: Potrzeby polskich bibljotek naukowych. Nauka Polska 2, ss. 503–542.

Minkiewicz, Romuald 1919: O niezależność nauki polskiej. Nauka Polska 2, ss. 493–502.

Minkiewicz, Romuald 1920: O niezależność nauki polskiej. Nauka Polska 3, s. 15.

Pollak, Michał 1929: Z działalności Ministerstwa W. R. i O. P. Rozwój organizacji Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego a jego statut obecny. Oświata i Wychowanie 1, ss. 8–23.

Przybyłowicz, Wojciech 1929: Uwagi o stosunku państwa do nauki. Nauka Polska 11, ss. 65–91.

Rozprawy 1920: Rozprawy. Nauka Polska 3, ss. 25–32.

Rozprawy 1927: Rozprawy. Nauka Polska 8 (Pamiętnik II Zjazdu Naukowego odbytego w Warszawie w dniu 2–3 kwietnia 1927 roku), ss. 43–75.

Smoleński, Władysław 1923: Warunki pracy naukowej w b. Królestwie Polskiem w okresie odwetu rosyjskiego za powstanie styczniowe. Nauka Polska 4, ss. 354–360.

Sosnowski, Jan 1927: Jak pogodzić ze sobą dwie równoległe funkcje szkół akademickich: przygotowywanie młodzieży do zawodów praktycznych i pracę naukowo-twórczą? Nauka Polska 8: Pamiętnik II Zjazdu Naukowego odbytego w Warszawie w dniu 2-3 kwietnia 1927 roku. Nauka Polska 8, ss. 26–37.

AKTY PRAWNE

Dekret Rady Regencyjnej o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem. Dz.U. 1918 nr 1 poz. 1.

Ustawa z dnia 4 czerwca 1920 r. o tymczasowym ustroju władz szkolnych. Dz.U. 1920 nr 50 poz. 304.

Ustawa z dnia 13 lipca 1920 r. o szkołach akademickich. Dz.U. 1920 nr 72 poz. 494.

Statut organizacyjny Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Monitor Polski. Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej 1921 nr 74.

Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Rzeczypospolitej Polskiej 1924, R. 7, nr 1(123)–20(142).

Ustawa z dnia 31 marca 1928 r. o nadzwyczajnych inwestycjach państwowych. Dz.U. 1928 nr 43 poz. 420.

Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1930 r. na okres od 1 kwietnia 1930 r. do 31 marca 1931 r. Dz.U. 1930 nr 24 poz. 221.

Ustawa skarbowa z dnia 21 marca 1931 r. na okres od 1 kwietnia 1931 r. do 31 marca 1932 r. Dz.U. 1931 nr 28 poz. 188.

Ustawa skarbowa z dnia 18 marca 1932 r. na okres od 1 kwietnia 1932 r. do 31 marca 1933 r. Dz.U. 1932 nr 23 poz. 175.

Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. w sprawie zmiany rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 lutego 1928 r. o stosunku służbowym profesorów państwowych szkół akademickich i pomocniczych sił naukowych tych szkół. Dz.U. 1932 nr 94 poz. 819.

Ustawa skarbowa z dnia 28 lutego 1933 r. na okres od 1 kwietnia 1933 r. do 31 marca 1934 r. Dz.U. 1933 nr 23 poz. 186.

Ustawa z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich. Dz.U. 1933 nr 29 poz. 247.

Ustawa z dnia 18 marca 1933 r. o państwowych stypendjach oraz innych formach pomocy dla młodzieży szkół wyższych. Dz.U. 1933 nr 25 poz. 207.

Ustawa skarbowa z dnia 13 marca 1934 r. na okres od 1 kwietnia 1934 r. do 31 marca 1935 r. Dz.U. 1934 nr 27 poz. 219.

Ustawa skarbowa z dnia 24 marca 1935 r. na okres od dnia 1 kwietnia 1935 r. do dnia 31 marca 1936 r. Dz.U. 1935 nr 21 poz. 121.

Ustawa skarbowa z dnia 30 marca 1936 r. na okres od 1 kwietnia 1936 r. do 31 marca 1937 r. Dz.U. 1936 nr 23 poz. 185.

Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1937 r. na okres od 1 kwietnia 1937 do 31 marca 1938 r. Dz.U. 1937 nr 23 poz. 147.

Ustawa z dnia 2 lipca 1937 r. o zmianie ustawy z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich. Dz.U. 1937 nr 52 poz. 406.

Ustawa z dnia 16 lipca 1937 r. o Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego. Dz.U. 1937 nr 55 poz. 424.

Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1938 r. na okres od 1 kwietnia 1938 r. do 31 marca 1939 r. Dz.U. 1938 nr 20 poz. 161.

Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1939 r. na okres od 1 kwietnia 1939 r. do 31 marca 1940 r. Dz.U. 1939 nr 27 poz. 177.

SPRAWOZDANIA STENOGRAFICZNE Z POSIEDZEŃ SEJMU I SENATU ORAZ SEJMOWYCH I SENACKICH KOMISJI [BIBLIOTEKA SEJMOWA]

Godlewski, Emil 1925a: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 3–10.

Zawidzki, Jan 1925: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 10–16.

Kalinowski, Stanisław 1925: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 16–20.

Thullie, Maksymilian 1925: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 21–22.

Godlewski, Emil 1925b: Sprawozdanie stenograficzne z 88. posiedzenia Senatu RP z 18 III 1925, ł. 14–15.

Kopciński, Stefan 1928: Sprawozdanie stenograficzne z 2. posiedzenia Senatu RP z dnia 31 III 1928, ł. 20–21.

Kornecki, Jan 1928: Sprawozdanie stenograficzne z 15. posiedzenia Sejmu RP z 2 VI 1928, ł. 71–85.

Dobrucki, Gustaw 1928: Sprawozdanie stenograficzne z 16. posiedzenia Sejmu RP z 4 VI 1928, ł. 33–38.

OPRACOWANIA

Biliński, Piotr 2017: Władysław Konopczyński 1880–1952. Człowiek i dzieło. Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej.

Crozier, Michel 1967: Biurokracja. Anatomia zjawiska, tłum. S. Łypacewicz. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne.

Hübner, Mateusz 2020: „Pułkownicy”. Rdzeń środowiska piłsudczyków w systemie polityczno-ustrojowym II Rzeczypospolitej. Warszawa: Wydawnictwo IPN.

Hübner, Mateusz 2022: Fundusz Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego. Zamysł i realizacja. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu De Republica.

Hübner, Mateusz 2023: Portrety zagranicznych instytucji wsparcia twórczości naukowej i kulturalnej na łamach rocznika „Nauka Polska” a Fundusz Kultury Narodowej. Studia Historiae Scientiarum, ss. 433–471.

Hübner, Piotr 2023: Encyklopedia polskiej nauki akademickiej. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.

Jaczewski, Bohdan 1971: Organizacja i finansowanie nauki polskiej w okresie międzywojennym. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Jaczewski, Bohdan 1978: Polityka naukowa państwa polskiego w latach 1918–1939. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Kalbarczyk, Sławomir 2015: Kazimierz Bartel (1882–1941). Uczony w świecie polityki. Warszawa: Wydawnictwo IPN.

Merton, Robert King 1940: Bureaucratic Structure and Personality. Social Forces 18(4), ss. 560–568.

Osiński, Zbigniew 2007: Janusz Jędrzejewicz – piłsudczyk i reformator edukacji (18851951). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Piskurewicz, Jan 1993: W służbie nauki i oświaty. Stanisław Michalski (1865–1949). Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki.

Rutkowski, Tadeusz Paweł 2000: Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna. Warszawa: Wydawnictwo DiG.

Stelmach, Waldermar 2010: Władza i kierowanie. Teorie i praktyka biurokracji. Warszawa: Agencja Wydawnicza Placet.

Weber, Max 2002: Gospodarka i społeczeństwo: zarys socjologii rozumiejącej, tłum. D. Lachowska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Wojdyło, Witold 2004: Stanisław Grabski (1871–1949). Biografia polityczna. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Zamojska, Dorota 2009: Akademicy i urzędnicy. Kształtowanie ustroju państwowych szkół wyższych w Polsce 1915–1920. Warszawa: Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk.

SŁOWNIKI

Słownik języka polskiego PWN 2024: Biurokratyzacja. URL: https://sjp.pwn.pl/sjp/biurokratyzacja;2552319.html (dostęp: 3.11.2024).

Informacje

Informacje: Studia Historiae Scientiarum, 2025, 24 (2025), s. 227-262

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Biurokratyzacja a Fundusz Kultury Narodowej – fenomen instytucji wolnej od biurokratyzmu w nauce II Rzeczypospolitej
Angielski: Bureaucratization and the National Culture Fund – a Phenomenon of a Bureaucracy-Free Institution in the Science of the Second Polish Republic

Autorzy

https://orcid.org/0000-0003-0438-4315

Mateusz Hübner
Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN
ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska
https://orcid.org/0000-0003-0438-4315 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN
ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska

Publikacja: 30.09.2025

Otrzymano: 11.11.2024

Zaakceptowano: 16.08.2025

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

__T_CHECK_FOR_UPDATES

Udział procentowy autorów:

Mateusz Hübner (Autor) - 100%

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Polski

Biurokratyzacja a Fundusz Kultury Narodowej – fenomen instytucji wolnej od biurokratyzmu w nauce II Rzeczypospolitej

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE