Obraz wiejskiej społeczności klucza końskowolskiego w latach 1783–1795 według akt jurysdykcji dominialnej
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 05.02.2026
Studia Archiwalne, 2025, Tom 12, s. 7-46
https://doi.org/10.4467/17347513SA.25.001.23059Autorzy
Obraz wiejskiej społeczności klucza końskowolskiego w latach 1783–1795 według akt jurysdykcji dominialnej
Przedmiotem artykułu jest charakterystyka próśb i zaskarżeń, jakie chłopi pańszczyźniani klucza końskowolskiego zgłaszali do swojego pana dominialnego – księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego. Stanowią one cenne źródło informacji na temat życia codziennego, a także relacji poddanych względem właściciela ziemskiego u schyłku Rzeczypospolitej. Dokładna lektura składanych suplik pozwala na przybliżenie obrazu mentalności ówczesnej społeczności oraz realiów codzienności.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Jurysdykcja dominialna Końskowoli i Puław – 21.
Biblioteka Książąt Czartoryskich – Muzeum Narodowe w Krakowie – 2913, 4004, 4617.
540 lat Młynek. 1469–2009, Końskowola 2009.
Anusik Z., Dwa ostatnie pokolenia Tęczyńskich herbu Topór. Kilka korekt i uzupełnień dotyczących genealogii rodu, „Przegląd Historyczny”, t. 111, 2020, s. 725–743.
Anusik Z., Latyfundia książąt Zbaraskich w XVI–XVII wieku, „Przegląd Nauk Historycznych”, t. 8, nr 1, 2009, s. 17–77.
Anusik Z., Latyfundium Tęczyńskich w XVII wieku. Dobra i właściciele, „Kwartalnik Historyczny”, t. 128, nr 3, 2021, s. 697–741.
Baranowski I.T., Dobra puławskie pomiędzy I a III rozbiorem, [w:] Wieś i folwark: studia z dziejów agrarnych Polski, Warszawa 1914, s. 225–253.
Chłopi na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej do czasów uwłaszczenia, red. D. Michaluk, Ciechanowiec–Warszawa 2019.
Dworzaczek W., „Dobrowolne” poddaństwo chłopów, Warszawa 1952.
Dzieje Końskowoli, red. R. Szczygieł, Lublin 1988.
Furtak B., Wronów – miejsce bliskie sercu, Końskowola 2021.
Gołębiowska Z., Poszukiwania soli w okolicach Końskowoli w 1777 roku, „Region Lubelski”, t. 4 (6), 1990, s. 37–42.
Izabela Czartoryska dux Femina facti, red. G. Bartnik, Lublin 2021.
Jawor G., Ludność chłopska i społeczności wiejskie w województwie lubelskim w późnym średniowieczu (schyłek XIV – początek XVI wieku), Lublin 1991.
Kamler A., Chłopi jako pracownicy najemni na wsi małopolskiej w XVI i pierwszej połowie XVII wieku, Warszawa 2005.
Katalog małopolskich ksiąg sądowych wiejskich XV–XVIII w., oprac. T. Wiślicz, Warszawa 2007.
Knapik A., Nieistniejący ogród doświadczalny Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej w Pożogu, „Maska. Magazyn Antropologiczno-Społeczno-Kulturowy”, t. 39, 2018, s. 33–48.
Kochanowicz J., Czy w Polsce nowożytnej był feudalizm?, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, t. 58, 1998, s. 187–202.
Końskowola. Historia i zabytki, oprac. P. Pytlak, Końskowola 2005.
Kopczyński M., Studia nad rodziną chłopską w Koronie w XVII–XVIII wieku, Warszawa 1998.
Korczak-Siedlecka J., Przemoc i honor w życiu społecznym wsi na Mierzei Wiślanej w XVI–XVII wieku, Toruń 2021.
Kościół farny w Końskowoli – 600 lat historii, Końskowola 2009.
Kula W., Rozwój gospodarczy Polski XVI–XVIII w., Warszawa 1993.
Kurtyka J., Tęczyńscy. Studium z dziejów polskiej elity możnowładczej w średniowieczu, Kraków 1997.
Lewtak A., Dzieje Skowieszyna, Końskowola 2004.
Łosowski J., Chłopi a małe miasta na przykładzie województwa lubelskiego od II połowy XVI do XVIII wieku. Wybrane problemy, [w:] Chłopi na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej do czasów uwłaszczenia, red. D. Michaluk, Ciechanowiec–Warszawa 2019, s. 197–226.
Łosowski J., Kancelaria grodzka chełmska od XV do XVIII wieku. Studium o urzędzie, dokumentacji, jej formach i roli w życiu społeczeństwa staropolskiego, Lublin 2004.
Łosowski J., Księgi gromadzkie we wsiach Ordynacji Zamojskiej oraz na terytoriach sąsiednich w drugiej połowie XVII i w XVIII w., „Studia Źródłoznawcze”, nr 60, 2022, s. 75–91.
Nowosad W., Grupa M., Kozłowski T. i in., W źródłach utrwalone – krypty w Końskowoli, Końskowola–Łódź 2021.
Opas T., O kierunkach awansu społecznego chłopów z dóbr prywatnych w XVIII wieku, [w:] Społeczeństwo polskie XVIII i XIX wieku. Studia o uwarstwieniu i ruchliwości społecznej, t. 6, red. J. Leskiewiczowa, Warszawa 1974.
Pytlak P., Soćko A., Plebania w Końskowoli, „Spotkania z zabytkami. Kultura – Tradycje – Pamiątki”, nr 7, 2005, s. 4–7.
Rybak M. Żyrzyn i okolice. Zarys dziejów, Lublin 1997.
Saferna K., Gospodarka rolna klucza spytkowickiego w 1763 roku, „Rocznik Spytkowicki”, R. 4, 2025, s. 47–71.
Stobiecki R., Co tak zwany zwrot ludowy mówi nam lub czego nie mówi o kondycji współczesnej polskiej historiografii, „Teksty Drugie”, nr 4, 2022, s. 282–301.
Tajemnice archiwum parafialnego w Końskowoli. Od Konińskich do Piramowicza i Zabłockiego, Końskowola 2009.
Tołpyho A., Dzieje Puław, t. 1, Puławy 2020.
Topolski J., Gospodarka polska a europejska w XVI a XVIII w., Warszawa 1977.
Topolski J., Gospodarstwa wiejskie w dobrach arcybiskupa gnieźnieńskiego od XVI do XVIII w., Warszawa 1958.
Waniczkówna H., Czartoryska (z domu Flemming) Izabela (Elżbieta), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 4, Kraków 1938.
Waniczkówna H., Czartoryski Adam Kazimierz, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 4, Kraków 1938.
Wieś polska na przestrzeni wieków, t. 1: Od utraty niepodległości do I wojny światowej, red. M. Kłusek, Warszawa 2024.
Wiślicz T., Od pieszczot do uderzeń. Dotyk w komunikacji interpersonalnej na wsi staropolskiej, [w:] Staropolski ogląd świata. Nulla dies sine linea. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Bogdanowi Rokowi w 70. rocznicę urodzin, red. E. Kościk, F. Wolański, R. Żerelik, Toruń 2017, s. 245–252.
Wyżga M., Elastyczność pogranicza społecznego. Chłopstwo i szlachta w Rzeczypospolitej (XVI–XVIII wiek), „Res Historica”, t. 57, 2024, s. 829–846.
Wyżga M., Homo movens. Mobilność chłopów w mikroregionie krakowskim w XVI–XVIII wieku, Kraków 2019.
Wyżga M., Podmiotowość chłopstwa staropolskiego, „Kwartalnik Historyczny”, t. 130, nr 4, 2024, s. 771–792.
Pytlak P., Folwark w Końskowoli w końcu XVIII w. jako siedziba administracji dóbr nadwiślańskich rodziny Czartoryskich, http://multisite.ks-i.pl/fara/wpcontent/uploads/sites/8-26/2021/04/Folwark_PTTN-1.pdf [dostęp: 19.08.2025].
Informacje: Studia Archiwalne, 2025, Tom 12, s. 7-46
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 05.02.2026
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 459
Liczba pobrań: 601