Tom XXXIV

Nie masz jeszcze konta?

Zarejestruj się

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne

O czasopiśmie

Dla Autorów

2025

Data publikacji: 04.12.2025

Licencja: CC BY

Redakcja

Redaktor naczelny dr hab., prof. UJ Mirella Korzeniewska-Wiszniewska

Członkowie Rady Redakcyjnej dr hab., prof. UJ Mirella Korzeniewska-Wiszniewska, prof. dr hab. Józef Łaptos, prof. dr hab. Artur Patek, prof. dr hab. Irena Stawowy-Kawka, dr hab., prof. UJ Agnieszka Kastory

Redaktor statystyczny dr Rafał Woźnica

Zawartość numeru

Europa Środkowa – historia i współczesność

Zmarł profesor Józef Łaptos (1944–2025), wybitny historyk i romanista, wiceprzewodniczący Komisji Środkowoeuropejskiej PAU

Andrzej Essen, Andrzej Kastory

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 9-10

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.001.22498

PDF

Cyrillic Letters and the Slavonic Tongue in the service of the Ottomans (About Attempts at Labelling the Script and the Language in 15th–16th Centuries)

Paweł Dziadul

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 11-30

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.002.22499

PDF

Poddani króla polskiego w służbie Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej w XVII wieku

Rafał Szmytka

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 31-49

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.003.22500

Holenderska Kompania Wschodnioindyjska (VOC) była pierwszą spółką akcyjną o charakterze międzynarodowym. Ze względu na rozległy obszar, rozciągający się od Przylądka Dobrej Nadziei po Wyspy Japońskie, jej przedsięwzięcia wymagały licznego personelu. W związku z tym mile widzianymi w punktach rekrutacyjnych byli obcokrajowcy, pochodzący zarówno z krajów ościennych, jak i dalszych regionów Europy. Wśród nich znaleźli się także poddani króla polskiego. W ciągu XVII wieku do służby w VOC zaciągnęło się około 1000 osób, które według informacji zamieszczonych w scheepssoldijboeken (okrętowych księgach żołdu) przybyły do Zjednoczonych Prowincji z terenów należących do Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Określenie ich pochodzenia, pełnionych funkcji, długości służby oraz przyczyn skreślenia z listy płac stanowią główną oś stawianych w niniejszym artykule pytań.

PDF

Polska wobec Rumunii w kontekście funkcjonowania bloku rolnego w latach 1930–1932

Henryk Walczak

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 51-74

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.004.22501

W sierpniu 1930 r. w Polsce panował kryzys ekonomiczny, szczególnie dotkliwie uderzający w rolnictwo. Wystąpiła ona wówczas z inicjatywą, w stosunku do znajdujących się w podobnej sytuacji krajów agrarnych Europy Środkowej i Południowej, stworzenia ugrupowania mającego za cel neutralizację jego skutków. Główną rolę w stworzonym bloku rolnym odgrywały Polska i Rumunia, które od 1921 r. powiązane były ze sobą przymierzem polityczno-wojskowym.
Od końca 1930 r. podjęto ożywione zabiegi na rzecz stworzenia organizacyjnych podstaw bloku oraz forsowania własnych interesów wobec państw przemysłowych na różnych forach międzynarodowych. Te ostatnie w nikłym zakresie były podatne na dezyderaty państw agrarnych, które równolegle zaczęły indywidualnie szukać sposobów polepszenia sytuacji na swoich rynkach rolnych. Takie intencje przyświecały Rumunii zabiegającej o układ handlowy z Niemcami.
Niepokoiło to Warszawę, znajdującą się wówczas w stanie wojny celnej z tym państwem. Jednakże nie posiadała ona większych możliwości oddziaływania na te tendencje w polityce Bukaresztu. Wiosną 1932 r. w polskim MSZ w miejsce optymizmu głoszonego w oficjalnych deklaracjach w odniesieniu do efektów funkcjonowania bloku pojawił się sceptycyzm, skutkujący coraz mniejszym zaangażowaniem w jego działalność.

PDF

Reichstag w III Rzeszy (1933–1945) – symbol upadku niemieckiego systemu demokracji parlamentarnej

Piotr Mikietyński

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 75-112

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.005.22502

1 lutego 1933 r. doszło do przedterminowego rozwiązania przez prezydenta Paula von Hindenburga Reichstagu VII kadencji. Stało się to pod wyraźną presją Adolfa Hitlera, dążącego do uzyskania upragnionej większości konstytucyjnej. Kanclerz Rzeszy przedstawił swoje cele polityczne w swoim przemówieniu, wygłoszonym 10 lutego 1933 r. w berlińskim Sportpalast. Wystąpieniem tym zainaugurował również oficjalnie kampanię wyborczą NSDAP. Szef niemieckiego rządu zaatakował w ostrych słowach system polityczny Republiki Weimarskiej.
Niecały tydzień przed wyborami doszło do wydarzenia, które miało stanowić symboliczne pożegnanie Niemiec z systemem demokratycznym. 27 lutego 1933 r. po godz. 21.00 w płomieniach stanął gmach Reichstagu. Następnego dnia prezydent Rzeszy zdecydował się na skorzystanie z zapisu art. 48 konstytucji o „stanach nadzwyczajnych”, składając podpis pod dekretem „O ochronie narodu i państwa” (Verordnung zum Schutz von Volk und Staat) i „Rozporządzeniem Prezydenta Rzeszy przeciwko zdradzie narodu niemieckiego i przygotowaniu zdrady głównej” (Die Verordnung des Reichpräsidenten gegen Verrat am Deutschen Volke und hochverräterische Umtriebe). Decyzja głowy państwa o „zawieszeniu praw obywatelskich” stworzyła podstawę do dalszego demontażu niemieckiej demokracji.
Ostateczne pożegnanie Niemiec z systemem demokracji parlamentarnej nastąpiło wraz z uchwaleniem 24 marca 1933 r. ustawy o specjalnych pełnomocnictwach. Jej najpoważniejsze następstwa prawne wynikały z faktu dopuszczenia możliwości stanowienia przez rząd ustaw z pominięciem konstytucji. Do tego typu kwestii zaliczone zostały decyzje dotyczące się spraw budżetowych. Trudno się nie zgodzić z ówczesnym stwierdzeniem Hitlera na zakończenie debaty nad ustawą: „Dajcie mi cztery lata a nie poznacie Niemiec”.
Uzyskanie przez NSDAP hegemonistycznej dominującej pozycji w Niemczech nie oznaczało bynajmniej końca działalności Reichstagu. Odtąd, miał się on jednak stać się instytucją czysto fasadową. Począwszy od listopada 1933 r. wszystkie kolejne wybory parlamentarne miały wyłącznie kadłubowy charakter. Obywatele Rzeszy mogli oddawać swoje głosy wyłącznie na jedną listę NSDAP. Wszystkie pozostałe partie polityczne zostały zdelegalizowane. Aż do swojego ostatniego posiedzenia w kwietniu 1942 r. Reichstag służył Hitlerowi wyłącznie do wygłaszania kolejnych przemówień, przepełnionych narodowosocjalistycznymi sloganami propagandowymi.

PDF

Jan Kot i jego tajna notatka z 12 kwietnia 1952 r. o napływającej do MSZ korespondencji w sprawach przesiedleń i repatriacji ludności polskiej z ZSRR

Wojciech Marciniak

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 113-134

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.006.22503

W kwietniu 1952 r. Jan Kot (naczelnik Wydziału Radzieckiego MSZ) sporządził notatkę o napływającej do resortu korespondencji od rodzin osób przebywających w ZSRR. Listy te zawierały prośby o pomoc w sprowadzeniu bliskich, którzy z różnych przyczyn nie mogli wyjechać z ZSRR. Byli to m.in. więźniowie, łagiernicy oraz osoby przebywające na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej. Notatka jest ważnym dokumentem ilustrującym bierny stosunek rządu w Warszawie wobec nierozwiązanych spraw przesiedleńczo-repatriacyjnych ludności polskiej w Związku Radzieckim w okresie stalinowskim.

PDF

Księża patrioci w tropikach. Polsko-wietnamska współpraca w kwestiach katolickich 1955–1956

Jarema Słowiak

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 135-151

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.007.22504

W roku 1955 najnowszy wówczas członek obozu krajów komunistycznych, Demokratyczna Republika Wietnamu, stanął przed problemem sformułowania swojej polityki wobec wietnamskich katolików.
Nie mając doświadczenia na tym polu, Wietnamczycy zdecydowali się poprosić o pomoc komunistyczną Polskę. Warszawa wydawała się mieć znaczne osiągnięcia w radzeniu sobie z Kościołem katolickim, Polacy byli aktywni w Azji i wybór ten wydawał się naturalny.
W efekcie w kwietniu 1955 roku w Wietnamie Północnym wylądowała delegacja tzw. księży patriotów pod patronatem Stowarzyszenia PAX. Efekty tej wizyty były owocne i dalsza współpraca wydawała się obiecująca, na przeszkodzie stanęły jednak wydarzenia Polskiego Października w roku 1956.
Nowa ekipa Władysława Gomułki i jej polska droga do socjalizmu budziły głęboką ideologiczną podejrzliwość w Hanoi, co przekreślało możliwość na dalszy udział Polaków w kreowaniu wietnamskiej polityki wobec swojej katolickiej mniejszości.

PDF

Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu społeczno-politycznego w PRL (lipiec – grudzień 1980) w świetle publikowanych źródeł

Andrzej Purat

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 153-178

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.008.22505

W niniejszym artykule przeanalizowano stosunek państw bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL w latach 1980–1981. Na podstawie wybranych tajnych dokumentów przedstawiono stan wiedzy w wybranych krajach bloku wschodniego o sytuacji w PRL od lata 1980 do wiosny 1981 roku. Przedstawiono też szereg ocen, jakich dokonywali poszczególni przywódcy i politycy bratnich partii w kwestii przyczyn kryzysu w PRL, powstania wolnych związków zawodowych i zmiany na szczytach władzy w PZPR jesienią 1980 roku. Opisano też sceptyczne i często krytyczne podejście przywódców państw bloku wschodniego do taktyki stosowanej przez PZPR wobec „Solidarności”. Szczególnie wyróżniały się tutaj władze NRD, które w wielu dokumentach wprost twierdziły, że zgoda władz PRL na powstanie „Solidarności”, to zwycięstwo sił kontrrewolucyjnych i antysocjalistycznych. W artykule poruszona została kwestia przygotowania przez polskie władze rozwiązań siłowych w postaci operacji „Lato 80”, mających prowadzić do rozbicia strajków na wybrzeżu. Omówiono także problem możliwej interwencji ze strony armii sowieckiej, której zwolennikiem był E. Honecker.

PDF

Ewolucja systemu partyjnego Rumunii w latach 1989–2024

Marcin Kasperkowiak

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 179-206

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.009.22506

Upadek reżimu komunistycznego w Rumunii w 1989 roku stworzył warunki dla wielopartyjności i rozwoju nowych ugrupowań politycznych, podobnie jak w pozostałych państwach bloku wschodniego. Celem artykułu jest przedstawienie ewolucji rumuńskiego systemu partyjnego w okresie od przeprowadzenia transformacji demokratycznej do czasów współczesnych, z uwzględnieniem zarówno jego ram instytucjonalnych, jak i dynamiki funkcjonowania relewantnych partii politycznych, w tym wyłaniania się nowych aktorów na scenie politycznej. W artykule omówiono kolejne etapy zmian rumuńskiego systemu partyjnego: od systemu hegemonicznego w latach 1990–1992, poprzez rozwój wielopartyjności w latach 90. XX w., po dominację PSD w pierwszych dwóch dekadach XXI wieku. Autor podkreśla rosnącą rolę partii antysystemowych, takich jak AUR i USR, oraz zjawiska fragmentacji i polaryzacji politycznej. Szczególną uwagę poświęcono wpływowi wydarzeń społecznych, takich jak mineriady, oraz reform gospodarczych, na kształtowanie sceny politycznej. W celu sklasyfikowania zmieniającego się formatu systemu partyjnego Rumunii, w pracy wykorzystano typologię systemów partyjnych Giovanniego Sartoriego.

PDF

Wektory polityki europejskiej Austrii w kontekście teorii poszukiwania statusu

Agnieszka Nitszke

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 207-222

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.010.22507

Austria, która jeszcze na początku XX wieku miała status mocarstwa, a obecnie jest zaliczana wedle różnych typologii do państw małych, stanowi dobry materiał do analizy aktywnej polityki zagranicznej. Austria, wykorzystując swoją historię, położenie geograficzne, a także zasoby materialne i pozamaterialne, jak np. rozwinięte kontakty dyplomatyczne, buduje swoją pozycję międzynarodową. Austria od 1995 r. jest pełnoprawnym członkiem Unii Europejskiej, co sprawia, że największa uwaga austriackiej dyplomacji skupia się na realizacji interesu narodowego na forum tej organizacji i poprzez nią, a zatem na polityce europejskiej. Należy jednak zaznaczyć, że termin „polityka europejska” może mieć szersze znaczenia, aniżeli tylko strategia danego państwa w relacji do Unii Europejskiej. Szczególnie widoczne jest to w przypadku Austrii, gdzie od lat realizowana jest strategia „budowniczego mostów” jako koncept polityki zagranicznej, co oznacza bycie łącznikiem pomiędzy UE a państwami Europy Środkowej i Wschodniej oraz państwami bałkańskimi. W artykule zaprezentowano teoretyczne uwarunkowania polityki zagranicznej państw małych, ze szczególnym uwzględnieniem perspektywy teorii poszukiwania statusu, a następnie przedstawiono główne wektory polityki europejskiej Austrii. W artykule wykorzystano metodę historyczną, komparatystyczną, krytycznej analizy zawartości treści oraz metodę syntezy przyczynowej. Ustalenia zawarte w tekście zostały oparte na analizie dokumentów dostępnych na stronach internetowych ministerstwa spraw zagranicznych i urzędu kanclerskiego Austrii, a także, szczególnie w części teoretycznej, na krytycznej analizie dorobku innych autorów.

PDF

The Gene of Holodomor as a Component of Post-1991 Ukrainian Identity: Literary Reminiscences

Aniela Radecka

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 223-236

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.011.22508

PDF

Prezydent Republiki Federalnej Niemiec. O niezasadności pomniejszania ustrojowej roli tytułowego urzędu

Jan Wiktor Tkaczyński

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 237-249

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.012.22509

Określając kolejność występowania w Ustawie Zasadniczej Republiki Federalnej Niemiec naczelnych organów państwa, ustrojodawca ustalił ją następująco: parlament (Bundestag), Rada Federacji (Bundesrat), prezydent Republiki (Bundespräsident) i rząd federalny (Bundesregierung). Porządku tego nie zachowuje jednak przy analizowaniu ustroju Niemiec większość autorów niemieckich, gdyż na miejscu trzecim znajdujemy u nich rząd, a dopiero na czwartym – prezydenta Republiki. Ponieważ autorzy ci nie podają przyczyn takiego postępowania, wolno przyjąć, że jest to spowodowane przyznaniem w K onstytucji znacznie większej roli przy wykonywaniu władzy wykonawczej rządowi aniżeli prezydentowi. Tak w rzeczy samej jest. Niemniej jednak trudno uwierzyć, aby ustrojodawca – konstruując przywołaną Ustawę Zasadniczą – nie był tego świadomy lub, co zupełnie nieprawdopodobne, aby o kolejności zadecydował przypadek, bądź uznano ją za bez znaczenia. Jeżeli bowiem pominąć względy protokolarne i historyczne, to za poszanowaniem w analizie wymienionej kolejności przemawia fakt, że do różnych (i wcale licznych) prerogatyw prezydenta należy uprawnienie zażegnania ewentualnego kryzysu politycznego. Ponieważ o takiej roli nie ma mowy nawet w przybliżeniu w przypadku rządu federalnego, należy zatem uznać występowanie prezydenta Republiki w roli strażnika konstytucyjnych reguł gry politycznej i ustrojowego rozjemcy za wystarczający powód do przedstawiania w analizie ustroju Niemiec nie rządu federalnego, ale najpierw właśnie instytucji głowy państwa i tym samym zachowanie porządku przewidzianego w niemieckiej Konstytucji.

PDF

The Attitude of Polish and Hungarian Societies Towards the Euro Currency: A Comparative Analysis

Kacper Mroczka

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 251-278

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.013.22510

PDF

Francuska ocena chińskiej inicjatywy Pasa i Szlaku w Europie Środkowo-Wschodniej na tle relacji UE – Chiny

Tomasz Młynarski

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 279-299

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.014.22511

Inicjatywa Pasa i Szlaku (Belt and Road Initiative, BRI ; fr. la nouvelle route de la soie), stała się centralnym punktem interakcji między UE a Chinami. Chiny, promując proces tworzenia nowych relacji handlowych, skutecznie dążyły do pogłębienia zależności gospodarczej Europy i umocnienia wpływów politycznych wobec partnerów w niej uczestniczących. Jednym z teatrów geopolitycznej rywalizacji stał się region Europy Środkowo-Wschodniej (EŚW), który ze względu na położenie geograficzne („brama” do Europy), stał się celem chińskiej ekspansji. Francja, która miała ambicje udziału w projekcie Pasa i Szlaku, podkreślała, iż będzie on sukcesem, o ile zostanie oparty na „zrównoważonej kooperacji” i nie przekształci się w instrument chińskiej hegemonii geoekonomicznej. Celem artykułu jest omówienie francuskiej percepcji współpracy Chin z państwami EŚW w formacie 16(17)+1 i jej implikacji dla spójności polityki UE wobec Państwa Środka.

PDF

Półwysep Bałkański w polityce XX i XXI w.

„Co to takiego Goli Otok i kto go stworzył?” O Czarcim trójkącie Miodraga Ćupicia

Arkadiusz Morawiec

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 303-321

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.015.22512

W artykule przedstawiono opisy obozu koncentracyjnego na wyspie Goli Otok (1949–1988), zawarte w literaturach Jugosławii. Obóz ten stanowił do 1956 roku główne miejsce izolowania i „reedukowania” osób uznanych przez reżim Josipa Broza-Tity za zwolenników Józefa Stalina i Związku Sowieckiego (ibeowców vel kominformowców). Goli Otok stał się z czasem symbolem reżimu komunistycznej Jugosławii. Zanim w latach 80. XX wieku zaczęły ukazywać się wspomnienia byłych więźniów, temat Golego Otoka przedstawiała, w sposób mniej lub bardziej zawoalowany, literatura. W artykule omówione zostaną znaczące utwory, podejmujące ten temat: Kad su cvetale tikve (Kiedy kwitną tykwy) Dragoslava Mihailovicia; Noč do jutra (Noc do jutra) Branka Hofmana; Tren. Knj. 2 (Ułamek sekundy 2) Antonija Isakovicia; Davori Svetog Grgura (Dary świętego Grgura) Zorana Spasojevicia. Szczególną uwagę poświęcono powieści Đavolji trougao (Czarcitrójkąt) Miodraga Ćupicia, przeoczanej lub niedocenianej przez badaczy, w której można znaleźć jedno z najwnikliwszych literackich ujęć Golego Otoka, a przy tym znamionują ją istotne walory artystyczne.

PDF

Kościoły i związki wyznaniowe w Jugosławii wobec Ustawy o prawnym położeniu wspólnot wyznaniowych z dnia 22 maja 1953

Paweł Wawryszuk

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 323-337

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.016.22513

Ustawa o prawnym położeniu wspólnot wyznaniowych w Jugosławii była istotnym punktem zwrotnym w polityce państwa wobec religii. Zamykała ona okres brutalnych i często pozaprawnych działań ze strony państwa. Zasadniczą cechą procesu przyjmowania Ustawy było stworzenie wrażenia o jej demokratycznym trybie procedowania, co miało służyć celom propagandowym, skierowanym zarówno na zewnątrz, jak i do własnych obywateli. W specjalnie tworzonych przez władze „komisjach mieszanych” organizowano spotkania z przedstawicielami wszystkich głównych wyznań. Poza Kościołem katolickim, który pozostawał niezależny, władze rozmawiały z mniej bądź bardziej zdominowanymi przez siebie instytucjami religijnymi. Celem niniejszego artykułu jest analiza stanowiska jugosłowiańskich wspólnot wyznaniowych wobec tejże Ustawy.

PDF

Macedonian Domestic and International Problems (1990–2019)

Katerina Todoroska

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 340-350

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.017.22514

PDF

Macedońsko-grecki spór o nazwę państwa

Katarzyna Vanevska

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 351-366

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.018.22515

Artykuł omawia spór o nazwę kraju, który rozwinął się między bałkańskimi sąsiadami: Macedonią Północną a Grecją, po rozpadzie Socjalistycznej Federalnej Republiki Jugosławii w 1991 roku. Odradzająca się demokracja macedońska stanęła w obliczu poważnego zagrożenia dla swojej tożsamości kulturowej i negacji pozycji kraju we wspólnocie międzynarodowej. Było to wynikiem ataków politycznych i ekonomicznych, a także stosowania symbolicznych narzędzi komunikacyjnych przez południowego sąsiada, o ugruntowanej pozycji międzynarodowej i demokracji. Wyzwania, z którymi przyszło zmierzyć się odrodzonemu państwu i jego mieszkańcom, wielokrotnie naruszające podstawowe prawa człowieka i obywatela, a także wymiar, w jakim międzynarodowy spór oparty na symbolicznej komunikacji przełożył się na integrację europejską, integrację z NATO i współczesne realia Macedonii Północnej, są przedmiotem niniejszego opracowania.

PDF

Polityka (nie)uznawania Macedonii przez Wspólnotę Europejską

Rafał Woźnica

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 367-386

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.019.22516

W niniejszym artykule przeanalizowano działania Wspólnoty Europejskiej w kształtowaniu polityki międzynarodowego uznania Republiki Macedonii. Stanowisko WE często ujawniało sprzeczności pomiędzy podejściem normatywnym a koniecznością utrzymania zbiorowego stanowiska w kwestii uznania republik powstałych z rozpadu SFRJ. W wyniku sprzeciwu Grecji, zgłaszającej obiekcje dotyczące nazwy państwa, członkowie Wspólnoty Europejskiej opóźniali decyzję o uznaniu niepodległości państwa macedońskiego. Jednocześnie próbując wymusić na państwie ubiegającym się o uznanie międzynarodowe spełnienie greckich żądań, dotyczących zmian konstytucyjnych oraz zmiany nazwy państwa. Omawiany przypadek wskazuje, że Wspólnota Europejska w sytuacji dylematu pomiędzy normatywnym zobowiązaniem do uznania państwa (w którym istniały silne demokratyczne, prawne oraz humanitarne argumenty za państwowością) a środowiskiem geopolitycznym, w którym to normatywne zobowiązane okazało się niezgodne z jej materialnymi interesami, podejmuje działania podważające normatywną wiarygodność samej WE.

PDF

Between the Western conditionality and Russia’s return to the Balkans: Serbia’s foreign policy orientation (2000–2012)

Vladimir Todić

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 387-403

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.020.22517

PDF

The impact of the war in Ukraine on changing the nature of the Republic of Serbia’s relations with the Russian Federation

Karolina Hermann

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 405-422

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.021.22518

PDF

“Homeland War” as a Marker of Memory in Bilateral Relations Between Serbia and Croatia in the light of the ontological security

Anna Jagiełło-Szostak

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 423-440

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.022.22519

PDF

Bośniacko-hercegowińscy Chorwaci. Europejsko-orientalna mikrokultura w refleksji wybranych intelektualistów

Dominika Kaniecka

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 441-457

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.023.22520

Tożsamość kulturowa Chorwatów z Bośni i Hercegowiny to przykład tożsamości złożonej. Przynależy do zdefiniowanej i spójnej chorwackiej kultury narodowej, współtworzącej kulturę Bośni i Hercegowiny (na równych prawach z innymi kulturami narodowymi: boszniacką i serbską). Szeroko rozumianą kulturę chorwacką wzbogaca natomiast o bałkańsko-orientalny wymiar typowy dla Bośni. Interesuje mnie etyczny aspekt zaangażowania wybranych jej przedstawicieli w ochronę własnej kultury i tożsamości, pozostający na marginesie sprzeciw bośniacko-hercegowińskich Chorwatów wobec oficjalnej polityki Zagrzebia w tej kwestii. Wskazuję na niuanse istotne dla lepszego zrozumienia sytuacji i specyfiki tej z wielu powodów zagrożonej wspólnoty. Zmierzam do odpowiedzi na następujące pytania: kto i dlaczego oczekuje od bośniacko-hercegowińskich Chorwatów tęsknoty za Chorwacją? Dlaczego dziś deklarowane przez nich przywiązanie do Bośni i Hercegowiny uznawane bywa za zdradę własnego narodu?
Termin „europejsko-orientalna mikrokultura” pochodzi z książki Ivana Lovrenovicia Bosanski Hrvati: Esej o agonii jedne europsko-orientalne mikrokulture (2002). Dla omawianych zagadnień istotna jest także obecna w tytule „agonia”. Głosy przywoływanych w analizie bośniacko-hercegowińskich Chorwatów (I. Lovrenović, I. Komšić, L. Markešić, I. Šarčević, D. Bojić, F. Šarčević) oraz podejmowane przez nich inicjatywy próbowały bowiem wspomnianej agonii zapobiec.

PDF

Electoral geography of Croatia on the example of the 2024 parliamentary election results

Paweł Natorski

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 459-484

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.024.22521

PDF

De-Europeanisation in Slovenia: 2020–2022

Sebastian Kubas

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 485-503

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.025.22522

PDF

Assessment of the state of the European Union’s enlargement process towards the Western Balkans; Factors conditioning the evolution of the European Union’s enlargement process towards the Western Balkans

Roko Curić

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 505-530

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.026.22523

PDF

Hashim Thaçi przed obliczem Specjalnych Izb Sądowych Kosowa: zbrodniarz wojenny czy bohater narodowy kosowskich Albańczyków?

Wiktor Hebda

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 531-549

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.027.22524

Konflikt serbsko-albański w Kosowie, a w szczególności jego intensyfikacja na przełomie XX i XXI wieku wciąż ma istotny wpływ na sytuację polityczną i gospodarczo-społeczną na Bałkanach. Jednym z poważniejszych wyzwań dla ich stabilizacji pozostaje kwestia osądzenia zbrodni prawa międzynarodowego, jakich dopuściły się obie strony sporu. Przez ponad dwie dekady serbskie, ale też chorwackie oraz boszniackie zbrodnie były przedmiotem toczących się procesów przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym dla byłej Jugosławii. W przypadku kosowskich Albańczyków powołanie Specjalnych Izb Sądowych Kosowa w 2016 r. stworzyło analogiczne możliwości. Kluczowe znaczenie w tym kontekście będzie miało osądzenie zbrodni wojennych oraz zbrodni przeciwko ludzkości dokonanych przez Armie Wyzwolenia Kosowa. W gronie oskarżonych jest były dowódca Armii, premier oraz prezydent Kosowa, bohater narodowy kosowskich Albańczyków – Hashim Thaçi. W artykule dokonano analizy polityczno-prawnej sprawy karnej Hashima Thaçiego, ze szczególnym naciskiem na okres działania Armii Wyzwolenia Kosowa oraz kształtowania się statusu Kosowa.

PDF

Kulturowe uwarunkowania prawa w państwach bałkańskich na przykładzie przestępstw wykonywanych na zwłokach ludzkich i miejscach ich spoczynku

Michał Tadeusz Najman

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 551-578

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.028.22525

Bałkany stanowią region niejednolity kulturowo, co od wielu lat jest zarzewiem wielu konfliktów zbrojnych na tym obszarze. Tworzone na nim państwa i ich granice często nie respektowały pochodzenia etnicznego zamieszkujących go ludności. Od końca XX wieku coraz więcej grup narodowych uzyskało niepodległość i utworzyło uznawane na arenie międzynarodowej państwa. Celem artykułu jest zbadanie, czy i w jaki sposób uwarunkowania pozaprawne wpłynęły na ukształtowanie prawa w wybranych krajach. Badania ograniczone zostały do grupy zachowań najbardziej pierwotnie związanych z normami kulturowymi, tj. kryminalizowanych czynów wykonywanych na zwłokach ludzkich i miejscach ich spoczynku. W pracy wykorzystano analizę literatury przedmiotu oraz analizę aktów prawnych w dziewięciu krajach bałkańskich. Wnioski z analizy wskazują na nadrzędność uwarunkowań kulturowych w procesie tworzenia norm prawnych.

PDF

Recenzje

Jak radzić sobie z trudną historią. Michał Bilewicz, Traumaland: Polacy w cieniu przeszłości, Mando, Wydawnictwo WAM, Kraków 2024, ss. 336

Łukasz Zweiffel

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, Tom XXXIV, 2025, s. 581-585

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.029.22526

PDF

Pliki do pobrania

Strony tytułowe i redakcyjne PDF Spis treści PDF Noty o autorach PDF

Słowa kluczowe: Holenderska Kompania Wschodnioindyjska, Rzeczpospolita Obojga Narodów, XVII wiek, pochodzenie, Polska, Rumunia, blok rolny, Europa Środkowo-Wschodnia, Niemcy, III Rzesza, demokracja, Reichstag, stosunki polsko-radzieckie, dyplomacja Polski po II wojnie światowej, repatriacja, przesiedlenie, represje radzieckie, Księża patrioci, Polska polityka zagraniczna, PRL, Wietnam, Zimna wojna, strajk, NSZZ „Solidarność”, kontrrewolucja, interwencja, operacja „Lato 80”, Rumunia, system partyjny, partie polityczne, partie nowe, partie skrajne, Austria, polityka zagraniczna, teoria poszukiwania statusu, prawo ustrojowe państwa, Niemcy, Francja, inicjatywa Pasa i Szlaku, Europa Środkowo-Wschodnia, format 16(17)+1, Komunizm, konflikt sowiecko-jugosłowiański, obóz koncentracyjny na Golim Otoku, literatury Jugosławii, Miodrag Ćupić, Jugosławia, religie, relacje państwo-kościół, Ustawa o prawnym położeniu wspólnot wyznaniowych, spór międzynarodowy, nazwa kraju, Macedonia Północna, Grecja, tożsamość narodowa, komunikacja symboliczna, antykwizacja, Wspólnota Europejska, Republika Macedonii, uznanie międzynarodowe, Komisja Badintera, bośniacko-hercegowińscy Chorwaci, tożsamość kulturowa, kultura chorwacka, Bośnia i Hercegowina, dialog, Hashim Thaçi, Armia Wyzwolenia Kosowa, Specjalne Izby Sądowe Kosowa, zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości, Bałkany, zwłoki, grób, prawo, przestępstwo, kultura, zwyczaj, pochówek, znieważenie, cześć