FAQ
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Reichstag w III Rzeszy (1933–1945) – symbol upadku niemieckiego systemu demokracji parlamentarnej

Data publikacji: 04.12.2025

Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, 2025, Tom XXXIV, s. 75-112

https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.25.005.22502

Autorzy

Piotr Mikietyński
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
, Polska
https://orcid.org/0000-0001-6622-8348 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Reichstag w III Rzeszy (1933–1945) – symbol upadku niemieckiego systemu demokracji parlamentarnej

Abstrakt

1 lutego 1933 r. doszło do przedterminowego rozwiązania przez prezydenta Paula von Hindenburga Reichstagu VII kadencji. Stało się to pod wyraźną presją Adolfa Hitlera, dążącego do uzyskania upragnionej większości konstytucyjnej. Kanclerz Rzeszy przedstawił swoje cele polityczne w swoim przemówieniu, wygłoszonym 10 lutego 1933 r. w berlińskim Sportpalast. Wystąpieniem tym zainaugurował również oficjalnie kampanię wyborczą NSDAP. Szef niemieckiego rządu zaatakował w ostrych słowach system polityczny Republiki Weimarskiej.
Niecały tydzień przed wyborami doszło do wydarzenia, które miało stanowić symboliczne pożegnanie Niemiec z systemem demokratycznym. 27 lutego 1933 r. po godz. 21.00 w płomieniach stanął gmach Reichstagu. Następnego dnia prezydent Rzeszy zdecydował się na skorzystanie z zapisu art. 48 konstytucji o „stanach nadzwyczajnych”, składając podpis pod dekretem „O ochronie narodu i państwa” (Verordnung zum Schutz von Volk und Staat) i „Rozporządzeniem Prezydenta Rzeszy przeciwko zdradzie narodu niemieckiego i przygotowaniu zdrady głównej” (Die Verordnung des Reichpräsidenten gegen Verrat am Deutschen Volke und hochverräterische Umtriebe). Decyzja głowy państwa o „zawieszeniu praw obywatelskich” stworzyła podstawę do dalszego demontażu niemieckiej demokracji.
Ostateczne pożegnanie Niemiec z systemem demokracji parlamentarnej nastąpiło wraz z uchwaleniem 24 marca 1933 r. ustawy o specjalnych pełnomocnictwach. Jej najpoważniejsze następstwa prawne wynikały z faktu dopuszczenia możliwości stanowienia przez rząd ustaw z pominięciem konstytucji. Do tego typu kwestii zaliczone zostały decyzje dotyczące się spraw budżetowych. Trudno się nie zgodzić z ówczesnym stwierdzeniem Hitlera na zakończenie debaty nad ustawą: „Dajcie mi cztery lata a nie poznacie Niemiec”.
Uzyskanie przez NSDAP hegemonistycznej dominującej pozycji w Niemczech nie oznaczało bynajmniej końca działalności Reichstagu. Odtąd, miał się on jednak stać się instytucją czysto fasadową. Począwszy od listopada 1933 r. wszystkie kolejne wybory parlamentarne miały wyłącznie kadłubowy charakter. Obywatele Rzeszy mogli oddawać swoje głosy wyłącznie na jedną listę NSDAP. Wszystkie pozostałe partie polityczne zostały zdelegalizowane. Aż do swojego ostatniego posiedzenia w kwietniu 1942 r. Reichstag służył Hitlerowi wyłącznie do wygłaszania kolejnych przemówień, przepełnionych narodowosocjalistycznymi sloganami propagandowymi.

Bibliografia

Pobierz bibliografię

Henryk Batowski, Austria i Sudety 1919–1938. Zabór Austrii i przygotowanie agresji na Czechosłowację, Poznań 1968.

Wolfgang Benz, Historia Trzeciej Rzeszy, Warszawa 2006.

Wolfgang Benz, Die 101 wichtigsten Fragen. Das Dritte Reich, München 2007.

Teresa Bernaś, Franciszek Bernaś, Podpalacze Reichstagu, Szczecin 1989.

Martin Broszat, Der Staat Hitlers. Grundlegung und Entwicklung seiner inneren Verfassung, München 1992.

Heinz Brüdigam, Das Jahr 1933. Terrorismus an der Macht. Eine Dokumentation über die Errichtung der faschistischen Diktatur, Frankfurt am Main 1978.

Patrick J. Buchanan, Churchill, Hitler i niepotrzebna wojna, Warszawa 2013.

Michael Burleigh, Trzecia Rzesza. Nowa historia, Warszawa 2002.

Richard J. Evans, Trzecia Rzesza u władzy, Oświęcim 2016.

Gerald D. Feldman, Die Allianz und die Versicherungsgesellschaft 1933–1945, München 2001.

Norbert Frei, Johannes Schmitz, Journalismus im Dritten Reich, München 1999.

Martin Gilbert, Richard Gott, The Appeasers, Phoenix 2000.

Alfred Grosser, Geschichte Deutschlands seit 1945. Eine Bilanz, München 1981.

Wojciech Jakubowski, Atlas systemu rządów III Rzeszy Niemieckiej. Część I. Instytucje władzy, tom I: Centrum dyspozycji politycznej (Aparat rządowy i administracja partyjna NSDAP), Warszawa 2020.

Eberhard Jäckel, Panowanie Hitlera, Wrocław 1989.

Martin Kitchen, Historia Europy 1919–1939, Warszawa 2009.

Martin Kitchen, Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, Warszawa 2012.

Henning Köhler, Deutschland auf dem Weg zu sich selbst. Eine Jahrhundertgeschichte, Stuttgart 2002.

Peter Langer, Macht und Verantwortung. Der Ruhrbaron Paul Reusch, Essen 2012.

Joachim Lilla, Martin Döring, Andreas Schulz, Statisten in Uniform. Die Mitglieder des Reichstags 1933–1945. Ein biographisches Handbuch. Unter Einbeziehung der völkischen und nationalsozialistischen Reichstagsabgeordneten ab Mai 1924, Düsseldorf 2004.

Piotr Łossowski, Kłajpeda kontra Memel. Problem Kłajpedy w latach 1918–1939–1945, Warszawa 2007.

Piotr M. Majewski, Niemcy Sudeccy 1848–1948. Historia pewnego nacjonalizmu, Warszawa 2007.

Mark Mazower, Imperium Hitlera, Warszawa 2011.

Frank McDonough, Czas Hitlera. Triumf 1933–1939, Poznań 2020.

Chris McNab, Trzecia Rzesza 1933–1945. Fakty, liczby i dane statystyczne, Poznań 2011.

Martin Moll (hrsg.), Führer-Erlasse“ 1939–1945. Edition sämtlicher überlieferter, nicht im Reichsgesetzblatt abgedruckter, von Hitler während des Zweiten Weltkrieges schriftlich erteilter Direktiven aus den Bereichen Staat, Partei, Wirtschaft, Besatzungspolitik und Militärverwaltung, Stuttgart 1997.

Richard Overy, Trzecia Rzesza. Historia imperium, Warszawa 2012.

James Kerr Pollock, Government of Greater Germany, New York 1938.

Franciszek Ryszka, Państwo stanu wyjątkowego, Wrocław–Warszawa–Kraków 1964.

Adolf Scheffbuch, Zwölf Jahre Hitlerherrschaft, Villingen 1960.

G. Schulz (hrsg.), Die große Krise der dreißiger Jahre, Göttingen 1985.

William L. Shirer, Powstanie i upadek Trzeciej Rzeszy. Historia hitlerowskich Niemiec, Kraków 1992.

Stanisław Sierpowski, Liga Narodów a Anschluss, Łowicz 2000.

Dirk Stegmann, Zum Verhältnis von Großindustrie und Nationalsozialismus 1930–1933, Bonn–Bad Godesberg 1973.

Hans-Ulrich Thamer, Verführung und Gewalt. Deutschland 1933–1945, Berlin 1998.

Adam Tooze, Ökonomie der Zerstörung. Die Geschichte der Wirtschaft im Nationalsozialismus, München 2007.

Henry Ashby Turner, Die Großunternehmer und der Aufstieg Hitlers, Berlin 1985.

Hans-Ulrich Wehler, Deutsche Gesellschaftsgeschichte, Bd. 4, München 2003.

Joanna Wieliczka-S zarek, III Rzesza. Narodziny i zmierzch szaleństwa, Kraków 2006.

Verhandlungen des Deutschen Reichstags. Reichstagsprotokolle 1933–1942.

Informacje

Informacje: Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne, 2025, Tom XXXIV, s. 75-112

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Reichstag w III Rzeszy (1933–1945) – symbol upadku niemieckiego systemu demokracji parlamentarnej
Angielski: Reichstag in the Third Reich (1933–1945) – Symbol of the fall of the German Parliamentary Democracy System

Autorzy

https://orcid.org/0000-0001-6622-8348

Piotr Mikietyński
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
, Polska
https://orcid.org/0000-0001-6622-8348 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
Polska

Publikacja: 04.12.2025

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

Udział procentowy autorów:

Piotr Mikietyński (Autor) - 100%

Informacje o autorze:

Piotr Mikietyński – adiunkt w Instytucie Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego głównym obszarem zainteresowań badawczych jest historia stosunków międzynarodowych i konfliktów militarnych w Europie XX wieku. Jest autorem artykułów naukowych, monografii Generał Stanisław hrabia Szeptycki. Między Habsburgami a Rzecząpospolitą (1867–1918); Niemiecka droga do Mitteleuropy. Polityka II Rzeszy wobec Królestwa Polskiego (1914–1916) oraz Słownika terminologii wojskowej niemiecko-polskiego i polsko- -niemieckiego.

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Polski

Reichstag w III Rzeszy (1933–1945) – symbol upadku niemieckiego systemu demokracji parlamentarnej

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE