Transplantacja idei – na czym polega fenomen Portable Antiquities Scheme (PAS)?

Natalia Deptała

Transplantacja idei – na czym polega fenomen Portable Antiquities Scheme (PAS)?

Data publikacji: 28.07.2026

Santander Art and Culture Law Review, 2026, 1/2026 (12), s. 289-308

https://doi.org/10.4467/2450050XSNR.26.014.23711

Autorzy

Pobierz pełny tekst

PDF

drukuj cytuj

Tytuły

Transplantacja idei – na czym polega fenomen Portable Antiquities Scheme (PAS)?

Abstrakt

Inicjowana przez środowisko poszukiwaczy potrzeba nowelizacji ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w zakresie poszukiwań zabytków wskazuje na rosnącą potrzebę dostosowania prawa do realiów technologicznych i społecznych. Punktem wyjścia jest spór o to, czy prawo powinno wspierać amatorskie pasje eksploracyjne, czy raczej utrzymywać ścisły nadzór nad poszukiwaniami. Pojawiają się głosy popierające rozwiązania angielskie, jednak dotychczas temat ten nie doczekał się pogłębionej analizy w kontekście idei i założeń leżących u podstaw Portable Antiquities Scheme (PAS). W artykule przeanalizowano fenomen PAS jako modelu łączącego ochronę dziedzictwa kulturowego z zaangażowaniem społecznym. PAS nie jest prostym liberalnym rozwiązaniem, lecz częścią złożonego systemu prawnego, administracyjnego i światopoglądowego, opartego na szerokiej sieci współpracy. Omówiono także kwestie etyczne i zarządcze, w tym koncepcję troski (care) rozwiniętą w kontekście prawnym przez Charlotte Woodhead, polegającą na zarządzaniu opartym na wzajemnym szacunku, dialogu i współodpowiedzialności. Podkreślono, że wartość PAS nie tkwi wyłącznie w rozwiązaniach prawnych czy technologicznych, lecz przede wszystkim w kulturze kooperacji, rozwiniętej infrastrukturze instytucjonalnej i budowaniu społecznej odpowiedzialności za dziedzictwo. To właśnie tych elementów najbardziej brakuje obecnie w Polsce.

The ongoing debate surrounding amendments to the Polish Act of 23 July 2003 on the Protection and Care of Monuments concerning the regulation of artefact searching reflects broader tensions between public participation in heritage-related activities and the need to ensure effective protection of archaeological resources. While proponents of reform frequently invoke the Portable Antiquities Scheme (PAS) operating in England and Wales as a model for reconciling detectorist activity with heritage protection, the legal assumptions and institutional foundations of this system have rarely been subjected to critical analysis in the Polish context. This article examines the PAS as a distinctive model of cultural heritage governance that combines public participation with legal and administrative oversight. It argues that the PAS should not be understood as a simple liberalization of artefact searching, but rather as an element of a broader regulatory framework comprising statutory provisions, administrative structures, museums, law-enforcement bodies, professional expertise, and voluntary engagement. Particular attention is devoted to the legal framework underpinning the PAS, including the Treasure Act 1996 and its subsequent amendments, the role of Finds Liaison Officers, and the mechanisms designed to encourage the reporting, recording, and responsible management of archaeological finds. The article further considers the ethical dimension of heritage governance through Charlotte Woodhead’s concept of “care”, understood as an approach grounded in dialogue, mutual respect, and shared responsibility for cultural heritage. From this perspective, the effectiveness of the PAS derives not solely from legal regulation, but also from the development of institutionalized forms of cooperation among public authorities, heritage professionals, local communities, and amateur finders. The article concludes that the direct transplantation of the PAS into the Polish legal system is neither feasible nor desirable. Nevertheless, the scheme offers valuable insights into participatory approaches to heritage governance and the integration of amateur finders into broader systems of heritage protection. The principal lesson to be drawn from the PAS lies not in the replication of specific legal mechanisms, but in the creation of institutional conditions that foster cooperation, accountability, and shared responsibility for archaeological heritage.

Słowa kluczowe

PAS, dziedzictwo, detektoryści, troska, prawo

PAS, cultural heritage, detectorists, care, law

Bibliografia

Pobierz bibliografię

Ancient Monuments and Archaeological Areas Act 1979, UK Public General Acts 1979, c. 46.

Artemiuk J., Polish and Danish regulations on the search for portable antiquities – remarks upon the recent amendment of the law in Poland, „Folia Preahistorica Posnaniensia” 2024, t. 29, s. 7–24.

Attorney-General for the Duchy of Lancaster v. G.E. Overton (Farms) Ltd. [1982] Ch. 277, https://vlex.co.uk/vid/attorney-general-of-the-793085149 [dostęp: 8.06.2026].

Barford P.M., Artefact collecting: creating or destroying the archaeological record? „Folia Praehistorica Posnaniensia” 2020, t. 25, s. 39–91, https://doi.org/10.14746/fpp.2020.25.02

CrossRef

Bland R., Lewis M., Pett D., Richardson I., Robbins K., Webley R., The Treasure Act and Portable Antiquities Scheme in England and Wales, w: G. Moshenska (red.), Key concepts in public archaeology, UCL Press, London 2017, s. 107–121.

Boyle G., A National Strategy for Treasure?, w: H. Williams, S. Clague, P. Reavill (red.), The Public Archaeology of Treasure, Archaeopress Publishing Ltd, Oxford 2022, s. 78–95.

Code of Practice for Responsible Metal Detecting in England and Wales (2017) (revised 23 October 2017), https://finds.org.uk/getinvolved/guides/codeofpractice [dostęp: 8.06.2026].

Daubney A.J., Portable Antiquities, Palimpsests, and Persistent Places. A multi-period approach to Portable Antiquities Scheme data in Lincolnshire, Sidestone Press, Leiden 2016.

Dobat A.S., Metal Detecting in Denmark: Advantages and Disadvantages of the Liberal Model, w: J. Martens, M. Ravn (red.), Pløyejord som Kontekst: Nye perspektiver for forskning, forvaltning og formidling, Portal forlag, Oslo 2016, s. 51–68.

Ehrlich S., Refleksje o dwóch prawdziwych kulturach: europejskiej i japońskiej, w: T. Suzuki, T. Karaś (red.), Prawo japońskie, Liber, Warszawa 2008, s. 29–40.

Five Metal Detectorists Sentenced in Biggest Operation of its Type, 7.05.2021, https://historicengland.org.uk/whats-new/news/five-metal-detectorists-sentenced/ [dostęp: 18.10.2024].

Gaweł Ł., Zarządzanie dziedzictwem kulturowym – wybrane zagadnienia, w: Ł. Gaweł, W. Pokojska, A. Pudełko (red.), Ochrona i zarządzanie dziedzictwem kulturowym, Wydawnictwo Attyka, Kraków 2016, s. 47–72.

https://cambridgeblog.org/2023/11/caring-for-cultural-heritage/ [dostęp: 20.03.2025].

https://pze.org.pl/prezydent-odroczyl-zmiane-przepisow-w-zakresie-amatorskich-poszukiwan/ [dostęp: 10.07.2025].

https://ratuj-zabytki.pl/ [dostęp: 10.07.2025].

Konwencja ramowa Rady Europy o wartości dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa, sporządzona w Faro dnia 27 października 2005 r., Dz. U. z 2023 r., poz. 396.

Lewis M., A Detectorist’s Utopia? Archaeology and Metal-Detecting in England and Wales, „Open Archaeology” 2016, nr 2, s. 127–139.

Lewis M. (red.), The Portable Antiquities Scheme Annual Report 2023, British Museum, London 2024, https://www.ncmd.co.uk/wp-content/uploads/2025/02/PAS-Annual-Report-2023.pdf [dostęp: 10.07.2025].

Matłacz A., Ułatwienia dla amatorów poszukiwania zabytków, 19.09.2023, https://www.prawo.pl/prawo/amatorskie-poszukiwanie-zabytkow-zmiany-w-2024-roku,522918.html [dostęp: 20.03.2025].

Merchant Shipping Act 1995, UK Public General Acts 1995, c. 21.

Murzyn M., Od pojęcia zabytku do koncepcji dziedzictwa kulturowego, w: Ł. Gaweł, W. Pokojska, A. Pudełko (red.), Ochrona i zarządzanie dziedzictwem kulturowym, Wydawnictwo Attyka, Kraków 2016, s. 11–40.

Opinia prawna Olgierda Jakubowskiego, https://ratuj-zabytki.pl/12_opinia_jakubowski.pdf [dostęp: 10.07.2025].

Protection of Wrecks Act 1973, UK Public General Acts 1973, c. 33.

Reavill P., Going with the FLO: Personal Reflections on the Portable Antiquities Scheme for England and Wales, w: H. Williams, S. Clague, P. Reavill (red.), The Public Archaeology of Treasure, Archaeopress Publishing Ltd, Oxford 2022, s. 22–40.

Scheme and eBay, https://finds.org.uk/treasure/advice/schemeandebay [dostęp: 8.06.2026].

Schreiber H., Urbinati S., International Cultural Heritage Law and Other International Legal Regime, w: L. Lixinski, L.K. Morisset (red.), The Routledge Handbook of Heritage and the Law, Routledge 2024, s. 61–81.

Sewastianowicz M., Poszukiwanie skarbów znów będzie wymagało pozwolenia, 25.03.2024, https://www.prawo.pl/prawo/pozwolenie-na-poszukiwanie-skarbow-z-wykrywaczem-metali,526125.html [dostęp: 10.04.2025].

The Treasure (Designation) (Amendment) Order 2023, UK Statutory Instruments, 2023, No. 404.

The Treasure (Designation) Order 2002, UK Statutory Instruments, 2002, No. 2666.

Theft Act 1968, UK Public General Acts 1968, c. 60.

Treasure Act 1996, UK Public General Act, Royal Assent 4 July 1996, c. 24.

Treasure Act 1996: Code of Practice (3rd Revision) presented to Parliament pursuant to section 11 of the Treasure Act 1996, Department for Culture, Media & Sport, 2023, https://assets.publishing.service.gov.uk/media/64c909cb19f5622360f3c14a/Treasure_Act_1996__Code_of_Practice.pdf [dostęp: 8.06.2026].

Treasure Valuation Committee, https://www.gov.uk/government/organisations/treasure-valuation-committee/about [dostęp: 16.06.2026].

Treasure and the Portable Antiquities Scheme, https://www.britishmuseum.org/our-work/national/treasure-and-portable-antiquities-scheme [dostęp: 18.03.2025].

Trzciński M., Kontrowersje wokół nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w zakresie prowadzenia poszukiwań zabytków, „Santander Art and Culture Law Review” 2024, nr 1(10), s. 21–38, https://doi.org/10.4467/2450050XSNR.24.002.19807

CrossRef

Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz. U. z 2003 r. Nr 162, poz. 1568.

Ustawa z dnia 13 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Dz. U. poz. 1904 oraz z 2024 r., poz. 647.

“We Need to Make Synergies between the Conventions. This is the Next Step for UNESCO…”, Cécile Duvelle talks to Hanna Schreiber and Lucas Lixinski, „Santander Art and Culture Law Review” 2017, nr 2(3), s. 21–32, https://doi.org/10.4467/2450050XSNR.17.019.8420

CrossRef

Westwood B., Introduction to the Portable Antiquities Scheme [film], SMART Workshop, 2020, https://www.youtube.com/watch?v=THFxfSZjb10 [dostęp: 8.06.2026].

What is heritage crime?, https://www.ourwatch.org.uk/heritage-crime [dostęp: 18.10.2024].

Williams H., Clague S., Carr N., Raine J., Introduction: The Public Archaeology of Treasure, w: H. Williams, S. Clague, P. Reavill (red.), The Public Archaeology of Treasure, Archaeopress Publishing Ltd, Oxford 2022, s. 1–21.

Williams H., Destroy the ‘Sutton Hoo Treasure’!, w: H. Williams, S. Clague, P. Reavill (red.), The Public Archaeology of Treasure, Archaeopress Publishing Ltd, Oxford 2022, s. 162–185.

Woodhead C., Caring for Cultural Heritage. An Integrated Approach to Legal and Ethical Initiatives in the United Kingdom, Cambridge University Press, Cambridge 2023, s. 33–34.

Ziółkowski W., Wzór czy abstrakcja. Brytyjski model ochrony dziedzictwa archeologicznego, „Cenne, Bezcenne, Utracone” 2006, nr 3, s. 32–35.

Informacje

Informacje: Santander Art and Culture Law Review, 2026, 1/2026 (12), s. 289-308

DOI: https://doi.org/10.4467/2450050XSNR.26.014.23711

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Transplantacja idei – na czym polega fenomen Portable Antiquities Scheme (PAS)?

Angielski: The Transplantation of Ideas: Understanding the Phenomenon of the Portable Antiquities Scheme (PAS)

Autorzy

Natalia Deptała

https://orcid.org/0000-0003-4691-4409

University of Warwick
Wielka Brytania

ROR ID:

Ikona Research Organization Registry 01a77tt86

Publikacja: 28.07.2026

Status artykułu: Otwarte

Licencja: CC BY 4.0

Udział procentowy autorów:

Natalia Deptała (Autor) - 100%

Informacje o autorze:

Natalia Deptała – polska prawniczka z doświadczeniem w prawie własności intelektualnej oraz w sektorze biznesowym i wydawniczym, a także w organizacjach społecznych. Absolwentka University of Warwick (we współpracy z Universität Konstanz) oraz Uniwersytetu Warszawskiego. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się na roli ram prawnych i regulacji w ochronie dziedzictwa kulturowego, w tym dziedzictwa niematerialnego oraz praw społeczności rdzennych. Prowadzi badania terenowe m.in. w Japonii. Uczestniczy w międzynarodowych projektach badawczych i konferencjach naukowych.

Korekty artykułu:

Języki publikacji:

Polski

Liczba wyświetleń: 232

Liczba pobrań: 92

Transplantacja idei – na czym polega fenomen <em>Portable Antiquities Scheme</em> (PAS)?

Pobierz xml

Ustawienia prywatności (cookies)

Niezbędne (2)

Statystyka (2)

Pobierz pełny tekst

Tytuły

Abstrakt

Słowa kluczowe

Bibliografia

Informacje

Autorzy