Restytucja dóbr kultury jako element polityki państw w stosunkach międzynarodowych
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 05.09.2025
Santander Art and Culture Law Review, 2025, 1/2025 (11), s. 23-46
https://doi.org/10.4467/2450050XSNR.25.003.21959Autorzy
Restytucja dóbr kultury jako element polityki państw w stosunkach międzynarodowych
Artykuł rozpoczyna się krótkim zarysem ewolucji i zdefiniowaniem restytucji jako pojęcia prawnego, które często występuje także jako ogólne określenie dla wszystkich roszczeń i zwrotów zabytków w różnych sytuacjach międzynarodowych. Zwykle nie chodzi więc tylko o kontekst wojenny, ale także o wysiłki zmierzające do usunięcia skutków kolonializmu lub zmian terytorialnych w dziedzinie dziedzictwa bądź po prostu o bieżącą walkę z plagą obrotu nielegalnie wywiezionymi i kradzionymi dziełami sztuki. Wyjaśnienie tych sytuacji i wyróżnienie regulujących je instytucji prawnych prowadzi do wniosku, że restytucja znana jest od dawna jako jedna z form likwidacji skutków wojny i jako taka służy również odzyskiwaniu zagrabionych w jej czasie dóbr kultury. Ta prosta konstatacja wydaje się być oczywista i nie powinna budzić wątpliwości. Jeżeli jednak przyjrzeć się praktyce poszczególnych państw w perspektywie ostatnich 200 lat, to zauważyć można silne uwikłanie polityczne restytucji, zależne od szerszego kontekstu relacji między tymi krajami. W artykule autor analizuje pod tym kątem politykę państw najbardziej istotnych z punktu widzenia Polski, a mianowicie Wielkiej Brytanii, USA, Rosji i Niemiec. Opracowanie kończy się wnioskami, z których wynika, że restytucja jest silnie zależna od bieżącej polityki zainteresowanych państw. Kolejnym przykładem tej zależności będzie zapewne zakończenie wojny na Ukrainie.
A memorandum on the restitution or indemnification of property seized, damaged, or destroyed during World War II, w: The postwar settlement of property rights, Council on Foreign Relations, New York 1945.
Agreement on the Register of Damage Caused by the Aggression of the Russian Federation against Ukraine on 12 May 2023, https://www.coe.int/en/web/human-rights-rule-of-law/register-of-damage-for-ukraine [dostęp: 2.02.2025].
Allied Control Council for Germany, Definition of the term Restitution, „Monthly Report” 1946, no. 7, s. 8.
Burnett P., Reparations at the Paris Peace Conference from the standpoint of American delegation, vol. 1, Columbia University Press, New York 1940.
Convention concerning the Laws and Customs of War on Land. Concluded at the Second Peace Conference at The Hague, October 18, 1907, volumes of the League of Nations Treaty Series: LIV, s. 437, LXXII, s. 488, CLX, s. 456.
Convention on the settlement of matters arising out of the war and the occupation. Bonn, May 1952. Treaty Series 1959, No. 13, HMSO, London.
Departament Archiwum i Dokumentacji Historycznej Ministerstwa Spraw Zagranicznych, DAiDH MSZ, sygn. 10, t. 291, s. 18.
Dajczak W., Giaro T., Longhamps de Bérier F., Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2018.
Definicja i interpretacja pojęcia restytucji, „Zbiór Dokumentów” 1946, nr 9, poz. 33, s. 277-283.
Dokumenty dotyczące akcji Delegacji Polskich w Komisjach Mieszanych Reewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie, Warszawa 1922-1924, z. 1-9.
Eggen J.B., La Commission américaine pour la Protection et le Sauvetage des Monuments d’Art et d’Histoire dans les Zones de Guerre, „Mouseion” 1946, vol. 55-56, no. 1-2, s. 61 i n.
Ehrlich L., Prawo narodów, Nakładem Księgarni Stefana Kamińskiego, Kraków 1948. Erklärung der Bundesregierung, der Länder und der kommunalen Spitzenverbände zur Auffindung und zur Rückgabe NS-verfolgungsbedingt entzogenen Kulturgutes, unbesondere aus jüdischem Besitz, Anlage zur Pressmittelung der KMK vom 9.12.1999.
Final Act and Annex of the Paris Conference on Reparation. Annex 1: Resolution on the subject of restitution, w: J. Howard, The Paris agreement on reparations from Germany, US Government Printing Office Washington 1946.
Geismeier I., Gemäldegalerie. Dokumentation des Fremdbesitzes. Verzeichnis der in der Galerie eingeiagerten Bilder unbekanntner Herkunst, Staatliche Museen zu Berlin, Preußischer Kulturbesitz, Berlin 1999.
Grimsted P.K., Legalizing „Compensation” and the Spoils of War: The Russian Law on Displaced Cultural Valuables and the Manipulation of Historical Memory, „International Journal of Cultural Property” 2010, vol. 17, issue 2, s. 217-255.
Guidelines concerning the unlawful appropriation of objects during Nazi Era, w: N. Palmer, Museums and Holocaust: Law, Principles and Practice, Institute of Art and Law, Leicester 2000, s. 280 i n.
https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/ODE5QCDVR5DUNZFMKYWYTYIJUD2KJXVZ [dostęp: 30.01.2025].
Instructions for the Government of Armies of the United States in the Field, „General Orders” no. 100, 24 April 1863.
Inter-Allied Declaration Against Acts of Dispossession Committed in Territories Under Enemy Occupation or Control, w: W.W. Kowalski, Art treasures and war: A Study of the Restitution of Looted Cultural Property, Pursuant to Public International Law, Institute of Art and Law, Leicester 2014, Annex 3, s. 93-94.
James J.S., Stroud’s Judicial Dictionary of Words and Phrazes, vol. 4, Sweet & Maxwell Ltd., London 1986.
Jana Długosza roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, oprac. tekstu D. Turkowska i M. Kowalczyk, PWN, Warszawa 1969.
Klafkowski A., Polska–NRF a umowa poczdamska, Książka i Wiedza, Warszawa 1965.
Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej, Dz. U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161.
Kowalski W.W., Art treasures and war: A Study of the Restitution of Looted Cultural Property, Pursuant to Public International Law, Institute of Art and Law, Leicester 2014.
Kowalski W., Likwidacja skutków II wojny światowej w dziedzinie kultury, Instytut Kultury, Warszawa 1994.
Kowalski W., Nabycie własności dzieła sztuki od nieuprawnionego, Zakamycze, Kraków 2004.
Kowalski W.W., Repatriacja dóbr kultury w sytuacji cesji terytorialnej i rozpadu państw wielonarodowych, PFSM, Warszawa 1998.
Kowalski W., Restitution of works of art pursuant to private and public international law, w: The Hague Academy Collected Courses Online / Recueil des cours de l’Académie de La Haye en ligne, Brill Nijhoff (vol. 288), Hague–Boston–London 2002, https://doi.org/10.1163/1875-8096_pplrdc_A9789041116093_01
Kowalski W., Restytucja dwóch obrazów Dürera do zbiorów Weimaru, „Muzealnictwo” 1984, t. 28/29, s. 104-111.
Kowalski W., Restytucja dzieł sztuki. Studium z dziedziny prawa międzynarodowego, Uniwersytet Śląski, Katowice 1993.
Kowalski W., Types of Claims for Recovery of Lost Cultural Property, „Museum International” 2005, vol. 57, no. 4, s. 85-102, https://doi.org/10.1111/j.1468-0033.2005.00543.x
Kumaniecki J., Tajny raport Wojkowa, czyli radziecka taktyka zwrotu polskiego mienia gospodarczego i kulturalnego po pokoju ryskim, Gryf, Warszawa 1991.
Kunstsammlungen zu Weimar v. Elicofon, „International Legal Materials” 1981, vol. 21, s. 773-789.
Kurz M.J., Nazi Contraband. American Policy on the Return of European Cultural Treasures, 1945-1955, Garland Press, New York–London 1985.
Langen E., Sauer E., Die Restitution im internationalen Recht, Dusseldorf 1949.
Menzel v. List, 523 N.Y.S. 2d 43 (1964); 267 N.Y.S. 2d 804 (1966); 279 N. Y. S. 2d 608 (1967), 298 N. Y. S. 2 d 297 (1969).
Miler J., Rewindykacje dóbr kultury z ZSRR po II wojnie światowej (cz. I), „Cenne, Bezcenne, Utracone” 1998, nr 12, s. 12-13.
Miler J., Rewindykacje dóbr kultury z ZSRR po II wojnie światowej (cz. II), „Cenne, Bezcenne, Utracone” 1999, nr 14, s. 24-25.
Moore J.B., A Digest of International Law, vol. 7, US Government Printing Office, Washington 1906.
Nahlik S.E., Grabież dzieł sztuki. Rodowód zbrodni międzynarodowej, Ossolineum, Wrocław 1958.
Note delivered in by Viscount Castlereagh to the Allied Ministers, and placed upon their Protocol, respecting the Restitution of the works of Art, Paris, September 11, 1815, w: Papers presented to Parliament in 1816, vol. 2, Hansard, London 1816.
Osuchowski W., Rzymskie prawo prywatne. Zarys wykładu, PWN, Warszawa 1986.
Palmer N., Museums and Holocaust: Law, Principles and Practice, Institute of Art and Law, Leicester 2000.
Pismo Wiceministra Kultury i Sztuki Leona Kruczkowskiego z dnia 19 listopada 1945 r. z załączonym wykazem obiektów ze zbiorów niemieckich, Archiwum Akt Nowych, akta Ministerstwa Kultury i Sztuki, Biuro Rewindykacji i Odszkodowań, sygn. AAN MKiS BRiO/57.
Principles on Nazi-Confiscated Art, w: N. Palmer, Museums and Holocaust: Law, Principles and Practice, Institute of Art and Law, Leicester 2000, s. 278-279.
Raport o tendencjach w sprawie restytucji i odszkodowań, panujących w kołach alianckich, Londyn 25.01.1943, Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Prac Kongresowych Rządu Emigracyjnego w Londynie, sygn. AAN MPK RP/208.
Resolution of the American Commission for the Protection and Salvage of Artistic and Historic Monuments in War Areas, June 20, 1946, „College Art Journal” 1951, vol. 11, no. 1, s. 34.
Rigby D., Cultural Reparations and a New Western Tradition, „The American Scholar” 1944, vol. 13, s. 273-284.
Russel A.E., The Daily Telegraph, 16.03.1943, wycinek prasowy, Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Prac Kongresowych Rządu Emigracyjnego w Londynie, sygn. AAN MPK RP/97, karta 118.
Schivelbusch W., Die Bibliothek von Löwen. Eine Episode aus der Zeit der Weltkriege, Hanser Verlag, München–Wien 1988.
Seydewitz R. i M., Die Dresdner Kunstschatze. Zur Geschichte des „Grünen Gewölbes” und anderen Dresdner Kunstsammlungen, Verlag der Kunst, Dresden 1960.
Text of Directive of Joint Chiefs of Staff of July 11, 1947 to Commander-in-Chief of US Forces off occupation regarding the Military Government of Germany, „The Department of State Bulletin” 1947, vol. 17, no. 421, s. 186-193.
Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Federacją Rosyjską o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy, sporządzony w Moskwie dnia 22 maja 1992 r., Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 291.
Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r., Dz. U. z 1920 r. Nr 35, poz. 200.
Traktat pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą podpisany w Rydze dnia 18 marca 1921 r., Dz. U. Nr 49, poz. 300.
Treaties of peace with Italy, Roumania, Bulgaria, Hungary and Finland. Texts for signature in Paris on 10 II 1947, HMSO, London.
Treaty between the Republic of Poland and the Federal Republic of Germany on Good Neighbourhood Policy and Friendly Co-operation, signed on 17 June 1991, Die deutsch-polnischen Verträge vom 14.11.1990 und 17.06.1991. Bonn, Auswärtiges Amt 1991.
Treaty on Good Neighbourhood, Partnership and Co-operation between the Federal Republic of Germany and the Union of Soviet Socialist Republics, signed on 9 November 1990, Bulletin de Presse- und Informationsamt der Bundesregierung, No. 133/S, 1379, 15 November 1990.
Treue W., Art plunder. The fate of works of art in war, revolution and peace, Metheuen, London 1960.
United States seeks to replace cultural property displaced during World War II, „The Department of State Bulletin” 1951, vol. 25, no. 635, s. 345.
Vasarhelyi I., Restitution in International Law, Akademia Kiado, Budapest 1964.
Woolley L., A Record of the Work Done by the Military Authorities for the Protection of the Treasures of Art and History in War Areas, HMSO, London 1947.
Zalasińska K., Brodowska A., Saving Ukraine’s culture. Polish Support Center for Culture in Ukraine. Activity report February 2022 – December 2022, National Institute of Cultural Heritage, Warsaw 2023.
Zalasińska K. (red.), Ocalić dziedzictwo Ukrainy. Raport Narodowego Instytutu Dziedzictwa – Centrum Pomocy dla Kultury na Ukrainie 2023, Narodowy Instytut Dziedzictwa, Warszawa 2023.
Informacje: Santander Art and Culture Law Review, 2025, 1/2025 (11), s. 23-46
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 05.09.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 711
Liczba pobrań: 685
