Badania proweniencyjne znacjonalizowanych zbiorów arystokratycznych i ziemiańskich. Przypadek kolekcji Potockich z Krzeszowic
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 05.09.2025
Santander Art and Culture Law Review, 2025, 1/2025 (11), s. 47-68
https://doi.org/10.4467/2450050XSNR.25.004.21960Autorzy
Badania proweniencyjne znacjonalizowanych zbiorów arystokratycznych i ziemiańskich. Przypadek kolekcji Potockich z Krzeszowic
Artykuł to studium przypadku zbiorów Potockich z Krzeszowic, jednej z najlepiej zachowanych i zarazem najmniej rozpoznanych polskich historycznych kolekcji arystokratycznych. Mimo że przetrwała ona w stanie niemal nienaruszonym II wojnę światową, w ciągu kilku lat od jej zakończenia uległa pełnej dezintegracji. Jej elementy zostały wówczas znacjonalizowane na podstawie różnych aktów prawnych i rozdzielone między kilkanaście instytucji w odległych od siebie miastach: m.in. Krakowie, Warszawie i Wrocławiu. W opracowaniu zaproponowano wstępną rekonstrukcję tej zapomnianej kolekcji, biorąc na warsztat źródła i dokumenty odnoszące się do tego okresu i analizując je przez pryzmat badań proweniencyjnych, a także uwzględniając perspektywy jej twórców i pierwotnych właścicieli. W centrum uwagi znalazł się również sam fenomen nacjonalizacji polskich kolekcji prywatnych, jego złożone konteksty i dalekosiężne skutki.
AAN, Rząd Generalnego Gubernatorstwa, sygn. 1465/1, s. 26-27 (Palais Potocki).
AAN, Ministerstwo Oświaty 8477: list Jana Zachodnego p.o. Wydziału Likwidacyjnego do APK z 30 stycznia 1950 r., s. 25 i 28.
Archiwum BN, Instytucjonalne [Depozyty], Sprawa przydziału BN część grafik ze zbiorów Potockich z Krzeszowic.
Archiwum BN, Zakład Starych Druków, Zbiory zabezpieczone (1948): A. Gryczowa, kierownik Oddziału Dawnej Książki do W. Bieńkowskiego, dyrektora BN, 10 grudnia 1848.
Archiwum MNK, Materiały osobiste Władysława Bartynowskiego, sygn. 802/60: Hrabia Andrzej Potocki: wspomnienie wnuczki Władysława Bartynowskiego.
Archiwum MNK, Kancelaria Feliksa Kopery nr LXVI/519-521: Protokół przesłuchania profesora Feliksa Kopery w sprawie zbiorów i depozytów Muzeum Narodowego w Krakowie; nr LXVI/527-529: Protokół przesłuchania przez UBP dr Zbigniewa Bocheńskiego, kustosza MNK w sprawie akwareli Juliusza Kossaka Zaloty włościańskie; nr LXVI/577-583: Sprawozdanie z bytności delegatów MKiS w MNK, 25 listopada 1946; nr LXVII/37: Feliks Kopera do Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków w Warszawie, Kraków 11 grudnia 1946; nr LXVII/141: Feliks Kopera do Wydziału Konserwatorskiego Urzędu Wojewódzkiego, Kraków 3 października 1946; nr LXVIII/71: Feliks Kopera do Ministerstwa Kultury i Sztuki, Kraków, 14 czerwca 1945.
ANK, Archiwum Państwowe w Krakowie 167, s. 44-45.
ANK, Archiwum Państwowe w Krakowie 93, s. 79-211 (Archiwum Potockich „spod Baranów” przekazane do AGAD 11 grudnia 1947 r.).
APKat, Starostwo Powiatowe w Chrzanowie sygn. 12/1085 nr 15.664: Pałac hrabiów Potockich w Krzeszowicach. Przejęcie na własność państwa, zabezpieczenie przed grabieżą (1945-1946); Jan Legowicz do Wydziału Kultury Urzędu Wojewódzkiego 14 kwietnia 1945, s. 10-11; Stanisław Jasiński do Referatu Kultury i Sztuki przy Starostwie Powiatowym w Chrzanowie, 7 sierpnia 1945, s. 16; Inwentarz i braki pałacu Potockich w Krzeszowicach, s. 23-27.
AP m.st. Warsz., Sąd Wojewódzki dla Miasta Warszawy [1947], 1950-1968, VII K 118/58, nr akt R 937/46: Wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z 23 grudnia 1946 r.
AUWr 17/136: Spis czasopism polskich przejętych w depozyt z Księgozbioru Potockich z Krzeszowic przez Bibliotekę Uniwersytecką we Wrocławiu sporządzony w dniu 5-8 maja 1948; 17/137: Spis książek polskich z XIX i XX wieku przejętych w depozyt przez Bibliotekę Uniwersytetu we Wrocławiu sporządzony w Krakowie w dniach 12-13 maja 1948; 17/138: Spis książek polskich przejętych w depozyt przez Bibliotekę Uniwersytetu we Wrocławiu sporządzony w Krakowie w dniach 20-25 maja 1948.
AUWr, R-30: Biblioteka Uniwersytecka l. 1945-1953, Jan Ożóg, Sprawozdanie z czynności delegacji służbowej do przejęcia w depozyt Księgozbioru Potockich z Krzeszowic oraz do przejęcia starych druków bibliotek śląskich w kierownictwie Księgozbiorów Zabezpieczonych Ministerstwa Oświaty w Krakowie z 2 czerwca 1948, s. 431.
BCz, sygn. 12195: Księga depozytów, s. 36, nr 167.
BJ, Dział Rękopisów, Dziennik korespondencji [Pełnomocnika ds. Zbiorów Zabezpieczonych], XI Sprawozdanie kierownictwa Księgozbiorów Zabezpieczonych w Krakowie z 9 grudnia 1948; List Włodzimierza Budki, kierownika APK do BJ z 29 grudnia 1948 r.; List Józefa Grycza do BN z 28 stycznia 1949 r., s. 21; List Antoniego Knota, dyrektora BUWr do Karola Badeckiego, kierownika Księgozbiorów Zabezpieczonych z 1 marca 1949 r.; List Jana Skrzypka do Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu z maja 1949 r.
BJ, Dział Rękopisów, Korespondencja Biura Dyrekcji za 1949 r., 7a, Zabezpieczenie i rewindykacja zbiorów: Pismo Józefa Skrzypka, dyrektora Naczelnej Dyrekcji Bibliotek z lipca 1949 r.
Adamów K., „Afera hrabiego Potockiego”. Przejęcie kolekcji Krzeszowickiej, 18.10.2023, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/103734,Afera-hrabiego-Potockiego-Przejecie-Kolekcji-Krzeszowickiej.html [dostęp: 20.01.2025].
Błońska D., O Muzeum Narodowym w Krakowie z czasie II wojny światowej, „Klio. Czasopismo poświęcone dziejom polskim i powszechnym” 2014, t. 28, nr 1, s. 87.
Chwalewik E., Zbiory polskie, t. 1, Wydawnictwo J. Mortkiewicza, Warszawa–Kraków 1926.
Cieślińska-Lobkowicz N., Grabieżca ze znakiem Q. O rabunkowej działalności Petera Nicolaasa Mentena, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2015, nr 11, s. 173-206.
Cieślińska-Lobkowicz N., Judaika i zbiory judaików w Polsce od przedwojnia po dzień dzisiejszy. Zarys problematyki, „Kwartalnik Historii Żydów” 2011, nr 2, s. 211-249.
Cieślińska-Lobkowicz N., Śladami nieznanych przedwojennych żydowskich kolekcjonerów i właścicieli dzieł sztuki, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2021, nr 17, s. 486-522, https://doi.org/10.32927/zzsim.889
Dekret o rejestracji i zakazie wywozu dzieł sztuki z 1946 roku – czy praktyka rozmija się z celami regulacji prawnej?, „Studia Iuridica Toruniensia” 2007, t. XI, s. 225-239.
Dekret z dnia 1 marca 1946 r. o rejestracji i zakazie wywozu dzieł sztuki plastycznej oraz przedmiotów o wartości artystycznej, historycznej lub kulturalnej, Dz. U. Nr 14, poz. 99.
Dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, Dz. U. Nr 13, poz. 87.
Dział Inwentarzy MNW, skoroszyt „Krzeszowice”: Transport rewindykacyjny z Krakowa z dn. 29 maja 1946; Odpowiedź Jerzego T. Petrusa z 4 lipca 2019 r. na kwerendę nr 4840-26/19.
Frank family at Kressendorf; high-ranking official visits Wawel castle [film], https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn1004699 [dostęp: 21.01.2024].
Instytut Pamięci Narodowej, sygn. BU 0259/99 t. 1: Akt oskarżenia przeciwko Potockiemu Andrzejowi i Potockiej Marii…, 17 grudnia 1946 r.
Inventar- und Schaetzungliste, poz. 16g (kopia w: Dział Inwentarzy MNW, Skoroszyt „Krzeszowice”).
Łaskarzewska H., Zbiory przejęte i przemieszczone w bibliotekach polskich po drugiej wojnie światowej. Problemy własności, przykłady rozwiązań, w: G. Czubek, P. Kosiewski (red.), Własność a dobra kultury, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa 2006, s. 39-40.
Manikowska E., Zbiór obrazów i rzeźb Zofii i Artura Potockich z Krzeszowic. Ze studiów nad dziewiętnastowiecznym kolekcjonerstwem w Polsce, „Rocznik Historii Sztuki” 2000, t. 25, s. 145-199.
Morka M., Kolekcja numizmatyczna Andrzeja Potockiego (1861-1908), stanowiąca własność spadkobierców rodziny Potockich z Krzeszowic i Krakowa, mpis, kopia w Dziale Inwentarzy MNW.
Palarczykowa A., Archiwum Potockich z Krzeszowic, „Miscellanea Historico-Archivistica” 1997, t. 8, s. 71-76.
Palarczykowa A., Dzieje Archiwum Potockich z Krzeszowic, „Archeion” 1985, t. 79, s. 93-117.
Palarczykowa A., Pałac „Pod Baranami” w Krakowie, „Secesja”, Kraków 1995.
Pijaj S., Archiwa rodzinno-majątkowe i spuścizny z terytorium dawnej Galicji (ich losy i stan obecny), „Studia Historyczne” 2012, t. 55, z. 1, s. 51-70.
Pokaz zbiorów Potockich, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 1946.
Proweniencyjna Grupa Robocza, https://biblioteka.ossolineum.pl/proweniencyjna-grupa-robocza/ [dostęp: 20.05.2025].
Rzyska-Laube D., Zbiory artystyczne polskich ziemian na Pomorzu Nadwiślańskim od końca XVIII wieku po czasy dzisiejsze, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Gdańsk 2022.
Semkowicz W., Przewodnik po zbiorze rękopisów wilanowskich, PWN, Warszawa 1961, s. 1-12.
Sichergestellte Kunstwerke im Generalgouvernement, Breslau 1940, s. 8.
Skupik P., Otto ukradł, oddał Horst, „Dziennik Polski” z 28.02.2017, https://dziennikpolski24.pl/otto-ukradl-oddal-horst/ar/11834060 [dostęp: 21.01.2025].
Szafrański W., Dekret o rejestracji i zakazie wywozu dzieł sztuki z 1946 roku – czy praktyka rozmijała się z celami regulacji prawnej?, „Studia Iuridica Toruniensia” 2012, t. 11, s. 225-239.
Szpakowski A., Wzrost zasobów w zakresie malarstwa, rzeźby, grafiki i sztuki zdobniczej, w: W. Kalinowski, A. Ryszkiewicz (red.), Materiały do zagadnień muzealnictwa i konserwatorstwa polskiego w latach 1944-63, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Warszawa 1968, s. 52-63.
„Warschauer Zeitung” z 5.10.1940.
Walanus W., Wolska A., Wojenne i powojenne losy krakowskich dzieł Hansa Suessa z Kulmbachu, w: M.P. Kruk, A. Hola, M. Walczak (red.), Mistrz i Katarzyna. Hans von Kulmbach i jego dzieła dla Krakowa, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 2019, s. 231-233.
Wieliński B.T., Jestem synem. Hansa Franka. Mój ojciec był tchórzem, „Duży Format” z 18.02.2016, https://wyborcza.pl/duzyformat/7,127290,19639133,niklas-frank-jestem-synem-hansa-franka-moj-ojciec-byl-tchorzem.html [dostęp: 21.01.2024].
Wiesław Chrzanowski pseud. „1546” „Poraj”. Archiwum historii mówionej, https://www.1944.pl/archiwum-historii-mowionej/wieslaw-chrzanowski,1276.html [dostęp: 20.01.2025].
Wolska A., The Dispersing of the Lubomirski Collection from Przeworsk, „Folia Historica Cracoviensia” 2022, t. 28, nr 2, s. 5-163, https://doi.org/10.15633/fhc.28201
Wyka K., Życie na niby, Książka i Wiedza, Warszawa 1957.
Wylęgała A., Był dwór, nie ma dworu. Reforma rolna w Polsce, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2022.
Informacje: Santander Art and Culture Law Review, 2025, 1/2025 (11), s. 47-68
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Instytut Sztuki Polskiej Polskiej Akademii Nauk
Polska
Publikacja: 05.09.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 553
Liczba pobrań: 452