FAQ

Treści chrystocentryczne i angelologiczne modlitw Gertrudy Mieszkówny na tle ówczesnej ikonosfery

Data publikacji: 17.02.2026

Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, 2025, Rok LXX (2025), s. 175-208

https://doi.org/10.4467/25440500RBN.25.010.23259

Autorzy

Karolina Targosz
Instytut Historii Nauki imienia Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów Polskiej Akademii Nauk
Warszawa – Kraków, Polska
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Treści chrystocentryczne i angelologiczne modlitw Gertrudy Mieszkówny na tle ówczesnej ikonosfery

Abstrakt

Gertude, a Polish 11th century princess, the daughter of Mieszko II, an educated but unfortunate sovereign of the Polish Piast dynasty, and Richeza, the sister of the archbishop of Cologne, the wife of Iziaslav, the Prince of Kyiv – is remembered thanks to the collection of almost one hundred Latin prayers included in the so-called Codex Gertrudianus preserved in Museo Archeologico in Cividale in north-eastern Italy. The paper aims at presenting the relationship between the text of the prayers and then iconosphere – works of eastern and western art which Gertrude knew, could have known and which were produced in her times. Her prayers are accompanied by five miniature Bizantine-Ruthenian paintings and it was also under her very eyes when marvellous mosaic were being made in Kyiv by artists from Constantinople. In Rhineland, where she received her education, she may have the opportunity to see, in the foundations of her aunts-abbesses, the series of Christological scenes, such as e.g. a series of reliefs on the door of the Santa Maria im Kapitol church in Cologne or the images on the cover of a gospel in Essen. One of the miniatures included in her Codex show the crucifixion and this was the scene she could have seen in Kraków in the Tyniec Sacramentarium, offered to the Polish Benedictines by their fellow monks from Rhineland. Similar parallels may be drawn between the image of Christ seated on a throne included in the Codex and Maiestas Domini from Tyniec. These works contain also seraphs, cherubs and thrones of angelic choirs. In the central dome of the Saint-Sophia Cathedral in Kyiv, one of the most monumental 11th century mosaics, Gertrude was watching the image of Pantocrator among archangels and in the scene of Annunciation she saw the Archangel Gabriel and Mary. As a faithful of the Latin rite, in Rhutenia she could at the same time contemplate the crowning achievements of the spirited Eastern art of that time.

Bibliografia

Pobierz bibliografię

Andrzejuk A., Gertruda Mieszkowna i jej Modlitewnik, Warszawa 2006.

Bloch P., Schnitzler H., Die Ottonische Kolner Malerschule, Düsseldorff 1967.

Dąb-Kalinowska B., Ikonowa rzeczywistość, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie”, t. 36, 1992, s. 321–332.

Demus O., Byzantine Mosaic Decoration. Aspects of Monumental Art in Byzantium, London 1947.

Demus O., The Mosaics of Norman Sicily, London 1949.

Demus O., The Mosaics of San Marco in Venice, vol. 1: The Eleventh and Twelfth Centuries, Chicago–London 1984.

Denys l’Aréopagite, La hierarchie celeste, red. R. Roques, G. Heil, M. de Gandillac, Paris 1958.

Dobrzeniecki T., Geneza polskiego portretu trumiennego, [w:] Portret. Funkcja – forma – symbol, red. A. Marczak-Krupa, Warszawa 1990.

Dobrzeniecki T., Maiestas Domini z zabytkach polskich i obcych z Polską związanych, cz. I, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie”, t. 17, 1973, s. 5–86.

Dobrzeniecki T., Maiestas Domini z zabytkach polskich i obcych z Polską związanych, cz. II, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie”, t. 18, 1974, s. 213–306.

Dobrzeniecki T., Maiestas Domini z zabytkach polskich i obcych z Polską związanych, cz. III, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie”, t. 19, 1975, s. 5–263.

Elżanowska M., Modlitewnik Gertrudy Mieszkówny, [w:] Pisarki polskie epok dawnych, red. K. Stasiewicz, Olsztyn 1998, s. 47–55.

Grabar A., L’art du Moyen Age en Europe orientale, Paris 1968.

Istorija ukrains’koho mystectva, t. 1, red. M.P. Bažan, Kyev 1966.

Jantzen H., Ottonische Kunst, München 1947.

Kalinowski L., Speculum artis. Treści dzieła sztuki średniowiecza i renesansu, Warszawa 1989.

Kobielus S., Krzyż Chrystusa. Od znaku i figury do symbolu i metafory, Warszawa 2000.

Lazarev V.N., Vizantijskoie i drevnerusskoe iskusstvo, Moskva 1978, s. 268–269.

Lazarev V.N., Drevnerusskie mozaiki i freski, Moskva 1973.

Lazarev V.N., Mozaiki Sofii Kievskoi, Moskva 1959.

Leśniewska D., Kodeks Gertrudy. Stan i perspektywy badań, „Roczniki Historyczne”, t. 61, 1995, s. 141–170.

Lexikon fur Theologie und Kirche, t. 2, Freiburg 1958.

Lexikon fur Theologie und Kirche, t. 6, Freiburg im Brisgau 1961.

Logvyn G.N., Ukrainskoie iskusstvo X–XVIII v., Moskva 1963.

Łowmiański H., Kijow, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. 2, red. W. Kowalenko et al., Wrocław 1964.

Łukaszuk T.D., Teologia świętego obrazu – ikony. Studium z dziedziny teologii ekumenicznej, „Studia Claromontana”, t. 1, 1981, s. 40–57.

Maleczyński K., Kazimierz Karol Odnowiciel, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 12, Wrocław 1966, s. 261–262.

Malewicz M.H., Rękopis Gertrudy Piastówny, najwcześniejszy zabytek piśmiennictwa polskiego, „Materiały do Historii Filozofii Średniowiecznej w Polsce”, t. 16, 1972, s. 23–71.

Michałowska T., Ego Gertruda. Studium historycznoliterackie, Warszawa 2001.

Michałowska T., Średniowiecze, Warszawa 1995.

Modlitwy księżnej Gertrudy z Psałterza Egberta w Cividale, przeł. i oprac. B. Kürbis, Kraków 1998.

Modlitwy księżnej Gertrudy z Psałterza Egberta z Kalendarzem, wyd. M.H. Malewicz, oprac. B. Kürbis, współpr. D. Leśniewska, P. Stróżyk, Kraków 2002.

Mole V., Emalia, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. 1, red. W. Kowalenko et al., Wrocław 1961, s. 451–452.

Mole V., Ewangeliarz Ostromira, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. 1, red. W. Kowalenko et al., Wrocław 1961, s. 467.

Mole V., Gertrudy kodeks, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. 2, red. W. Kowalenko et al., Wrocław 1964, s. 101–102.

Olech W., Acheiropity, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 1, red. F. Gryglewicz et al., Lublin 1985.

Pianowski Z., „Sedes Regni principales”. Wawel i inne rezydencje piastowskie do połowy XIII wieku na tle europejskim, Kraków 1997.

Podobedova O.I., Jeszczo odin aspekt izuczenia miniatiur Izbornika Sviatoslava, [w:] Drevnerusskoe iskusstvo. Rukopisnaia kniga. Sbornik tretij, red. O.I. Podobedova, Moskva 1983.

Popova O. S., Russkaia kniżnaia miniatiura XI–XV vv., [w:] Drevnerusskoe iskusstvo. Rukopisnaia kniga. Sbornik tretij, red. O.I. Podobedova, Moskva 1983.

Pseudo-Dionizy Areopagita, Hierarchia niebiańska. Hierarchia kościelna, przeł. z j. greckiego M. Dzielska, przedmowa T. Stępień, Kraków 1999.

Różycka-Bryzek A., Symbolika bizantyńskiej architektury sakralnej, [w:] Losy cerkwi w Polsce po 1944 r., red. A. Marek et al., Rzeszów 1997, s. 63–90.

Różycka-Bryzek A., Sztuka Rusi Kijowskiej, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. 4, red. W. Kowalenko et al., Wrocław 1970, s. 598–605.

Różycka-Bryzek A., Wyobrażenia aniołow w bizantyńsko-ruskich malowidłach kaplicy Św. Trojcy na zamku w Lublinie (1418), „Folia Historiae Artium”, t. 13, 1977, s. 19–52.

Smirnova E., The Miniatures in the Prayer Book of Princess Gertrud. Program, Dates, Painters, „Russia Mediaevalis”, t. 10, 2001, nr 1, s. 5–21.

Smorąg Różycka M., Bizantyńsko-ruskie miniatury Kodeksu Gertrudy. O kontekstach ideowych i artystycznych sztuki Rusi Kijowskiej XI w., Kraków 2003.

Smorąg Różycka M., Problematyka badań nad sztuką bizantyńską: główne kierunki i perspektywy badawcze, [w:] Sztuka średniowiecznego Wschodu i Zachodu, red. M. Smorąg Różycka, Kraków 2002.

Sofia Kievskaa. Gosudarstvennyj arhitekturno-istoričeskij zapovednik, red. G.N. Logvin, Kiev 1971.

Sokołowski M., Ołtarz główny pierwszej katedry gnieźnieńskiej, „Folia Historiae Artium”, t. 1, 1964, s. 5–16.

Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII w., red. M. Walicki, Warszawa 1971.

Sztuka świata, t. 3, red. M. Machowski, Warszawa 1993.

Targosz K., Korzenie i kształty teatru do 1500 r. w perspektywie Krakowa, Kraków 1995.

Targosz K., Modlitwy maryjne z Kodeksu Gertrudy i ich współbrzmienia ikonograficzne, [w:] Kobiety i kultura religijna. Specyficzne cechy religijności kobiet w Polsce, red. J. Hoff, Rzeszów 2006, s. 49–94.

Targosz K., Sola pulcherrima super solem, „Nad słońce i miesiąc cudniejsza” (Modlitwa maryjna z Modlitewnika Gertrudy i Modlitewnika Nawojki), „Folia Historica Cracoviensia”, t. 10, 2004, s. 361–387.

Trawkowski S., Rycheza, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 33, Wrocław 1991, s. 368–373.

Tyniec. Sztuka i kultura benedyktynów od wieku XI do XVIII, red. K. Żurowska, Kraków 1994.

Volbach W.F., Lafontaine-Dosogne J., Byzanz und der Christliche Osten. Propylaen Kunstgeschichte, t. 3, Berlin 1968.

Walicki M., Dekoracja architektoniczna i jej wystrój artystyczny, [w:] Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII w., red. M. Walicki, Warszawa 1971, s. 195–245.

Wulff O., Cherubim, Throne und Seraphim. Ikonographie der Engelshierarchie, Leipzig 1894.

Informacje

Informacje: Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, 2025, Rok LXX (2025), s. 175-208

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Treści chrystocentryczne i angelologiczne modlitw Gertrudy Mieszkówny na tle ówczesnej ikonosfery
Angielski:
Christocentric and angelologic issues in Gertruda Mieszkówna’s prayers against the background of 11th c. iconosphere

Autorzy

Instytut Historii Nauki imienia Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów Polskiej Akademii Nauk
Warszawa – Kraków, Polska

Publikacja: 17.02.2026

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY-NC-ND 4.0  ikona licencji

Udział procentowy autorów:

Karolina Targosz (Autor) - 100%

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Polski

Treści chrystocentryczne i angelologiczne modlitw Gertrudy Mieszkówny na tle ówczesnej ikonosfery

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE