Papier, maszyna, oko. O materialności w przekładzie na podstawie listów Julii Dickstein-Wieleżyńskiej do Raffaele Pettazzoniego
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 22.12.2025
Przekładaniec, 2025, Numer 51, s. 31-55
https://doi.org/10.4467/16891864PC.25.021.22462Autorzy
Papier, maszyna, oko. O materialności w przekładzie na podstawie listów Julii Dickstein-Wieleżyńskiej do Raffaele Pettazzoniego
As Michael Cronin and Karin Littau highlight in their seminal studies on materiality and translation, “translation without tools simply does not exist.” In recent years, there has been growing interest among translation scholars in the material aspects of translational phenomena, approached from various interdisciplinary perspectives. The present study explores the role of objects in the translation process, particularly during the analogue era, through the letters written by Julia Dickstein-Wieleżyńska (1881–1943) to her friend and academic mentor, Raffaele Pettazzoni (1883–1959), a prominent Italian scholar of the history of religions. The extensive collection of her previously unpublished letters is preserved in Pettazzoni’s archive, now housed at the public library “Giulio Cesare Croce” in San Giovanni in Persiceto.
Dickstein-Wieleżyńska was a scholar of literature and philosophy, a poet, journalist, educational and feminist activist, and a literary and scientific translator, working from multiple languages into Polish and from Polish into Italian. The letters frequently reference the material elements and the technosphere of her translation work. Operating in a relatively provincial academic center like Warsaw, she contended with the absence of an established tradition in Italian studies. Additionally, she faced disruptions due to political upheaval, which caused shortages of various goods and hindered international intellectual exchange. Drawing on the aforementioned archival material, this article will analyse the role of translation tools and their accessibility for translation work (Paper), the entanglement of humans and objects in translation through assemblages and networks (Machine), and the ergonomic and bodily conditions affecting a translator’s work (Eye).
FP – Fondo Pettazzoni, Biblioteca Comunale „Giulio Cesare Croce”, San Giovanni in Persiceto. Carteggio Pettazzoni sygn. 4409–4681: Listy Julii Dickstein-Wieleżyńskiej.
Armstrong Guyda. 2016. Response by Armstrong to “Translation and the Materialities of Communication”, „Translation Studies” 9(1), s. 102–106, https://doi.org/10.1080/14781700.2015.1101710.
Bassnett Susan. 2017. Foreword, w: Edwin Gentzler, Translation and Rewriting in the Age of Post-Translation Studies, London–New York: Routledge, s. viii–x.
Blumczynski Piotr. 2023. Experiencing Translationality. Material and Metaphorical Journeys, New York–London: Routledge.
Brahmer Mieczysław. 1939. Literatura włoska, „Rocznik Literacki” VII, s. 193–196.
Braidotti Rosi. 2019. Cztery tezy na temat feminizmu po człowieku, przeł. Anna Derra, „Avant” 11(3), s. 1–25, https://doi.org/10.26913/avant.2020.03.03.
Brückner Aleksander. 1918. Mitologia słowiańska, Kraków: Akademia Umiejętności.
Brückner Aleksander. 1923. Mitologia slava, con una prefazione originale dell’autore; trad. dal polacco e note di Julia Dicksteinówna, Bologna: N. Zanichelli.
Chaberski Mateusz. 2016. Performans jako asamblaż, „Didaskalia” 133–134, s. 84–91.
Coldiron Anne E.B. 2016. Response by Coldiron to “Translation and the materialities of communication”, „Translation Studies” 9(1), 96–102, https://doi.org/10.1080/14781700.2015.1085433.
Coldiron Anne E.B. 2019. Translation and Transformission; or, Early Modernity in Motion, „Canadian Review of Comparative Literature / Revue Canadienne de Littérature Comparée” 46(2), s. 205–216, https://dx.doi.org/10.1353/crc.2019.0018.
Colombo Alice. 2019. Intersections between Translation and Book History: Reflections and New Directions, „Comparative Critical Studies” 16(2–3), s. 147–160, https://doi.org/10.3366/ccs.2019.0324.
Cronin Michael. 2003. Translation and Globalization. London: Routledge.
Cronin Michael. 2016. Response by Cronin to “Translation and the Materialities of Communication”, „Translation Studies” 10(1), s. 92–96, https://doi.org/10.1080/14781700.2016.1243287.
Ehrensberger-Dow Maureen. 2019. Ergonomics and the Translation Process, „Slovo. ru: Baltic Accent” 10(1), s. 37–51, https://doi.org/10.5922/2225-5346-2019-1-3.
Ehrensberger-Dow Maureen. 2021. Ergonomics and the translation workplaces, w: Ives Gambier, Luc van Doorslaer (red.), Handbook of Translation Studies, Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins, s. 67–72.
Elleström Lars. 2023. Intermedial Approaches, w: Reine Meylaerts, Kobus Marais (red.), The Routledge Handbook of Translation Theory and Concepts, New York: Routledge, s. 389–409.
Gandini Mario. 1996. Raffaele Pettazzoni dalla libera docenza nell’Università di Roma all’incarico nell’Ateneo bolognese (1913–1914). Materiali per una biografia, „Strada Maestra” 40, s. 63–205.
Gandini Mario. 1998. Raffaele Pettazzoni nel primo dopoguerra (1919–1922). Materiali per una biografia, „Strada Maestra” 44, s. 97–214.
Giannini Fortunato. 1913. Słownik włosko-polski i polsko włoski, Berlin: Neufeld Henius. Hazard Sonia. 2018. Thing, „Early American Studies: An Interdisciplinary Journal” 16(4), s. 792–800.
Hodder Ian. 2012. Entangled: An Archaeology of the Relationships Between Humans and Things, Malden: Wiley-Blackwell.
Hubscher-Davidson Séverine. 2017. Translation and Emotion: A Psychological Perspective, New York: Routledge, https://doi.org/10.4324/9781315720388.
Kłos Anita. 2022. Julia Dickstein-Wieleżyńska e la storia editoriale della prima traduzione completa dei Canti in polacco, „Italica Wratislaviensia” 13(2), s. 35–60, https://doi.org/10.15804/IW.2022.13.2.02.
Kłos Anita, Wilczak Mariola. 2021. Patriotka wielu ojczyzn, mediatorka, translaborantka. O Julii Dickstein-Wieleżyńskiej i jej życiu z przekładem, „Porównania” 28(1), s. 391–419, https://doi.org/10.14746/por.2021.1.17.
Korpal Paweł. 2021. Stress and Emotion in Conference Interpreting, w: Michaela Albl-Mikasa, Elisabet Tiselius (red.), The Routledge Handbook of Conference Interpreting, New York: Routledge, s. 401–413, https://doi.org/10.4324/9780429297878.
Koskinen Kaisa. 2020. Translation and Affect. Essays on Sticky Affects and Translational affective Labour, Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins.
Littau Karin. 2011. First Steps towards a Media History of Translation, „Translation Studies” 4(3), s. 261–281, https://doi.org/10.1080/14781700.2011.589651.
Littau Karin. 2015. Translation and the Materialities of Communication, „Translation Studies”, 9(1), s. 82–96, https://doi.org/10.1080/14781700.2015.1063449.
Littau Karin. 2017. Response by Littau to the Responses to “Translation and the Materialities of Communication”, „Translation Studies” 10(1), s. 97–101, https://doi.org/10.1080/14781700.2016.1243486.
Markowski Artur. 2016. Uniwersytet Cesarski: Uczelnia a społeczeństwo 1869–1917, w: Tomasz Kizwalter (red.), Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1816 – 1915, Warszawa: Wydawnictwa UW, s. 722–816.
O’Connor Anne. 2021. Translation and Religion: Issues of Materiality, „Translation Studies” 14(3), s. 332–349, https://doi.org/10.1080/14781700.2021.1893805.
Melzi Giovanni Battista. 1914. Il nuovissimo Melzi. Dizionario italiano completo: parte linguistica e parte scientifica. Edizione riveduta e aggiornata da A. Butti e A. Comandini, Milano: A. Vallardi.
Palmarini Luca. 2018. La lessicografia bilingue italiano-polacca dal 1856 al 1946, Berlin: Peter Lang.
Paloposki Outi. 2019. Tauchnitz for Translators. The Circulation of English-language Literature in Finland, „Comparative Critical Studies” 16(2–3), s. 161–179, https://doi.org/10.3366/ccs.2019.0325
Paloposki Outi. 2021. Translations not in the Making? Rejections, Disruptions and Impasses in Translator–Publisher Correspondence, „Meta” 66 (1), s. 73–91. https://doi.org/10.7202/1079321ar.
Pettazzoni Raffaele. 1912. La religione primitiva in Sardegna, Piacenza: Società editrice Pontremolese.
Płomieński Jerzy Eugeniusz. 1956. Twórcy bez masek. Wspomnienia literackie, Warszawa: Pax.
Pomian Krzysztof. 2006. Historia. Nauka wobec pamięci, przeł. Hanna Abramowicz, Joanna Pietrzak-Thébault, Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Proietti Domenico. 2009. Melzi, Giovanni Battista, w: Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 73, https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-battista-melzi_%28Dizionario-Biografico%29/.
Rodak Paweł. 2024. Poza lekturą. O materialności rzeczy pisanych w sytuacjach ekstremalnych, „Sztuka Edycji. Studia Tekstologiczne i Edytorskie” 1, s. 11–29, http://dx.doi.org/10.12775/SE.2024.0001.
Serrano María Sierra Córdoba. 2019. Actor-network theory (ANT), w: Mona Baker, Gabriela Saldanha (red.), Routledge Encyclopedia of Translation Studies (3rd ed.), Abingdon, Oxon: Routledge, s. 5–10, https://doi.org/10.4324/9781315678627.
Sørensen Mette Biil. 2022. Material Translation: How do Variations in Form and Materiality Influence the Ways we Read Translated Editions of a Book?, „Orbis Litterarum” 77, s. 252–267. https://doi.org/10.1111/oli.12343.
Vidal Claramonte Mª Carmen África. 2024. Translation and Objects. Rewriting Migrancy and Displacement through the Materiality of Art, London–New York: Routledge.
Wilczak Mariola. 2024a. Ku rekonstrukcji portretu. Julia Dickstein-Wieleżyńska w zwierciadle listów do Jerzego Eugeniusza Płomieńskiego, „Sztuka Edycji. Studia Tekstologiczne i Edytorskie” 1, s. 189–205, http://dx.doi.org/10.12775/SE.2024.0011.
Wilczak Mariola. 2024b. Julia Dickstein-Wieleżyńska (1881-1943). Monografia dokumentacyjna, rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem dr hab. Ewy Głębickiej, Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, maszynopis dostępny online: https://iblpan.bip.gov.pl/przewody-doktorskie/mgr-mariola-wilczak.html (30.10.2024).
Wyleżyńska Aurelia. 2022. Kroniki wojenne. Tom I: 1939–1942. Tom II: 1943–1944, oprac. Grażyna Pawlak, Marcin Urynowicz, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Zamojska Dorota. 2020. Nauki humanistyczne na Uniwersytecie Warszawskim 1915–1939, w: Joanna Schiller-Walicka, Wojciech Tygielski (red.). Nauki humanistyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Drugie stulecie 1915–2016, Warszawa: Wydawnictwa UW, s. 23–98.
Informacje: Przekładaniec, 2025, Numer 51, s. 31-55
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 22.12.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 601
Liczba pobrań: 375
