Cicha kompozycja świata. O miejscach błotnych, bagnach, mokradłach i torfowiskach jako refugiach antropocenu
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 13.04.2026
Przegląd Kulturoznawczy, 2026, Numer 1 (67), s. 24-44
https://doi.org/10.4467/20843860PK.25.002.23267Autorzy
Cicha kompozycja świata. O miejscach błotnych, bagnach, mokradłach i torfowiskach jako refugiach antropocenu
The article investigates the notion of refugium as both shelter and enclave, situating it in relation to wetlands (swamps, marshes, and peat bogs) and their significance in the literature and cultural imagination of Central and Eastern Europe. The author’s point of departure is however the idea of silence, music, and listening, understood as intimately entangled with the cultural practices of refuge making. The analysis foregrounds the auditory conditions of this process, drawing attention to the complexities of the human relation to the environmental soundscape in the Anthropocene, as well as to the challenges of cultivating arts of attentiveness within environments saturated by technology and digital simulacra.
The second part of the article focuses on the cultural perception of wetlands in the European thinking, tracing their ambivalent position: on the one hand, as sanctuaries of unspoiled nature, spaces of intimate encounter with elemental forces and sites of retreat; on the other hand, as zones of exile – dangerous, impure, and accursed – which are resistant to modernization. Within this discussion, a new narrative is introduced, emerging in connection with the so-called wetland turn in the environmental humanities. The narrative exposes the Enlightenment drive toward drainage and reclamation as an attempt to conquer wetland environments and to colonize their inhabitants. The final section returns to the nexus of refugium, silence, and music, approached through an analysis of the sonic representation of wetlands in contemporary Polish nature writing. Here, the notion of a sonic refuge of the Anthropocene is explored in relation to ideas of multispecies assemblages, heterogeneous temporalities, and polyphonic modes of listening, as articulated in Anna Lowenhaupt Tsing’s conceptual framework.
Bakke M., Kolektywne odzyskiwanie ciszy. Ku ekologiom regeneratywnym, „Czas Kultury” 2024, nr 4 (40), s. 151–160.
Bernat S., Turystyka dźwiękowa i spacery dźwiękowe jako formy aktywności turystyczno-rekreacyjnej w lasach, „Studia i Materiały CEPL w Rogowie” 2013, r. 15, z. 37 (4), s. 46–51.
Bijsterveld K., Mechanical Sound: Technology, Culture, and Public Problems of Noise in the Twentieth Century, The MIT Press Cambridge, Cambridge, MA 2008.
Bijsterveld K., Stolen Silence: Listening to the History of Quiet Areas in Urban and Rural Environments [w:] J. Parby (red.), Conference Proceedings: Sound, Language and the Making of Urban Space, University of Copenhagen and Museum of Copenhagen, Copenhagen 2024, s. 2–15.
Cage J., Mikhashoff Y., Empty Words with Music, https://www.youtube.com/watch?v=X3ihidWdX-A.
Czeczot K., Pospiszyl M., Osuszanie historii. Błoto i nowoczesność, „Teksty Drugie” 2021, nr 5, s. 62–78.
Domańska E., Nekros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2017.
Domańska E., Zwroty badawcze w historii i w innych naukach humanistycznych [w:] E. Domańska, J. Pomorski (red.), Wprowadzenie do metodologii historii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022.
Dymiter M., Maszyny do ciszy, Wydawnictwo Części Proste, Gdańsk 2023.
Goethe J.W. von, Faust, cz. II, akt 5, przeł. E. Zegadłowicz, Wydawnictwo Akademia, Toruń 1994.
Hurd B., Stirring the Mud: On Swamps, Bogs, and Human Imagination, The University of Georgia Press, Athens, GA 2001.
Kłosowski T., Kłosowski G., Opowieści o rzece, mokradłach, olsach i grądzikach, leśnych duktach i wspaniałej Carskiej Drodze, a także o życiu zwierząt i biebrzniętych ludzi na bagnie, które wciąga tak, że już nie pójdziesz dalej, Paśny Buriat, Kielce 2023.
Konwencja Ramsarska, tekst obowiązujący, https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/current_convention_text_e.pdf.
Kotowski W., Bagna, ludzie, klimat. O ochronie torfowisk z punktu widzenia przeciwdziałania zmianie klimatu i adaptacji do niej, Centrum Ochrony Mokradeł, wrzesień 2021, https://www.bagna.pl/images/klimat/bagna_a_klimat__WK2.pdf.
Krajewski M., W błoto się zamienisz, „Dwutygodnik” 2021, nr 3 (304), https://www.dwutygodnik.com/artykul/9463-w-bloto-sie-zamienisz.html.
Kristeva J., Potęga obrzydzenia. Esej o wstręcie, przeł. M. Falski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007.
Lowenhaupt Tsing A., Grzyb u kresu świata. O możliwości życia na ruinach kapitalizmu, przeł. M. Rogowska-Stangret, A. Ross, J. Grygieńć, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2024.
Lowenhaupt Tsing A., Sztuki uważności, przeł. P. Czapliński, „Teksty Drugie” 2020, nr 1, s. 204–214.
Luty J., Puste słowa Johna Cage’a, „Dyskurs. Pismo Naukowo-Artystyczne ASP we Wrocławiu” 2009, nr 9, s. 95–113.
Łotysz S., Dlaczego właściwie chronimy mokradła. Perspektywa historyczna, „Dzikie Życie” 2024, nr 4 (358), http://dzikiezycie.pl/archiwum/2024/kwiecien-2024/dlaczego-wlasciwie-chronimy-mokradla-perspektywa-historyczna.
Łotysz S., Pińskie błota. Natura, wiedza i polityka na polskim Polesiu do 1945 roku, Universitas, Kraków 2023.
Marciniak K., 30 lat ekologii akustycznej w Polsce, „Ruch Muzyczny” 2012, nr 18, s. 11–15, https://kadebeem.wordpress.com/2012/10/26/30-lat-ekologii-akustycznej-w-polsce-1982-2012/.
Markowski T., Orankiewicz A., Kulturowe uwarunkowania paradygmatu miasta regeneratywnego, „Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna” 2025, nr 74, s. 107–121.
Mattern S., Salmon, B., Sound Studies: Framing Noise, „Music, Sound, and the Moving Image”2008, nr 2 (1), s. 139–142.
Nowak A.W., Warstwy odzyskiwania [w:] M. Bakke (red.), Refugia. (Prze)trwanie transgatunkowych wspólnot miejskich, Wydawnictwo Naukowe UAM, Galeria Miejska Arsenał, Poznań 2021.
Nowakowska M., Cisza i jej notacje. Wokół partytur muzycznych twórców awangardy, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2019, nr LXII, z. 4, s. 101–115.
Patrick W.H., From Wastelands to Wetlands, „Journal of Environmental Quality” 1994, nr 5 (23), s. 892–896.
Pospiszyl M., Republika bagien, „Pismo. Magazyn Opinii” 2023, nr 1, s. 80–86.
Pospiszyl M., The Fifth Element: The Enlightenment and the Draining of Eastern Europe, „Environmental History” 2023, nr 2 (28), s. 361–388.
Sławek T., Ujmować. Henry David Thoreau i wspólnota świata, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2009.
Słownik stereotypów i symboli ludowych. Tom I: Kosmos. Ziemia, woda, podziemie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1999.
Thoreau H.D., O chodzeniu [w:] idem, Wędrówki, przeł. M. Barski, Wydawnictwo Vis-à-vis Etiuda, Kraków 2025.
Thoreau H.D., Walden czyli życie w lesie, przeł. H. Cieplińska, Rebis, Poznań (1999) 2021.
Informacje: Przegląd Kulturoznawczy, 2026, Numer 1 (67), s. 24-44
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Uniwersytet Śląski w Katowicach
ul. Bankowa 12, 40-007 Katowice, Polska
Publikacja: 13.04.2026
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 293
Liczba pobrań: 170