Tom XII

Nie masz jeszcze konta?

Zarejestruj się

Przegląd Archiwalno-Historyczny

O czasopiśmie

2025

Data publikacji: 18.02.2026

Opis

Wydanie publikacji współfinansowane przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych i Archiwum Państwowe w Poznaniu.

Redakcja, skład i łamanie: Hanna Kossak-Nowocień.

Okładka: Agnieszka Juraszczyk (wg projektu Wojciecha Nawrockiego).

Licencja: CC BY-ND 3.0 Unported

Redakcja

Redaktor naczelny prof. dr hab. Krzysztof Stryjkowski

Redaktor prowadzący dr Zuzanna Jaśkowska-Józefiak

Sekretarz redakcji Dr Piotr Józefiak

Zawartość numeru

ARTYKUŁY

Polskie perypetie z problemem mniejszości narodowych podczas konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r.

Stanisław Sierpowski

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 7-27

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.001.23092

W artykule przedstawiono podejmowane podczas konferencji pokojowej w Paryżu działania dążące do uregulowania kwestii poszanowania mniejszości narodowych po zakończeniu I wojny światowej, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji Polski. Omówiono stanowiska poszczególnych krajów: zabiegi państw pokonanych – głównie Niemców – o ochronę byłych obywateli, opór państw nowo powstałych i powiększonych, przede wszystkim Polski i Rumunii, przed wprowadzeniem regulacji. Efektem głębokich sporów w łonie uczestników konferencji był brak rozstrzygnięć w traktatach pokojowych, które odsyłały do osobnych uregulowań. W tekście zaprezentowano także fragmenty raportów brytyjskich i amerykańskich poświęconych sytuacji Żydów na ziemiach polskich. Polska jako jedyne państwo będące wśród zwycięzców musiała przyjąć traktat o ochronie obywateli różniących się językiem, wyznaniem lub rasą, zanim podpisała traktat wersalski. Rozwiązania przyjęte przez Polskę stały się wzorcowe dla całego systemu obejmującego w efekcie 16 suwerennych państw, zrazu wyłącznie europejskich.

PDF

Wybory do Sejmu i Senatu 1922 w powiecie śmigielskim

Tomasz Kościański

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 29-61

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.003.23094

W 1922 r. przeprowadzono w Polsce wybory do Sejmu i Senatu. Głosowanie odbywało się odpowiednio 5 i 12 listopada. Powiat śmigielski w wyborach do Sejmu znalazł się w obszarze okręgu wyborczego nr 36, obok powiatów szamotulskiego, czarnkowskiego, chodzieskiego, międzychodzkiego, nowotomyskiego, grodziskiego i wolsztyńskiego. W wypadku wyborów do Senatu całe województwo poznańskie tworzyło okręg wyborczy nr 35. W Śmiglu i okolicznych miejscowościach odbyły się liczne wiece wyborcze, głównie ChZJN, NPR i PSL „Piast”. Wybory parlamentarne w powiecie śmigielskim zakończyły się zdecydowanym zwycięstwem ChZJN. Cieszyły się one bardzo wysoką frekwencją, plasując tytułowy powiat w czołówce zestawień krajowych. Tekst został oparty na źródłach archiwalnych oraz informacjach prasowych.

PDF

„Nam nie chodzi o Gdańsk, tylko o Rzeszę i Niemców!”. O sprawie bojkotu przeciw niemieckim studentom Uniwersytetu Poznańskiego w 1939 r. Część I

Marcel Kąkol

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 63-82

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.004.23095

W wielu miastach Polski 24 lutego 1939 r. wybuchły zamieszki na tle antyniemieckim, w których główną rolę odegrali studenci, reagując na okoliczność wyrzucenia ich kolegów z Wyższej Szkoły Technicznej w Gdańsku. Jak dotąd badacze analizowali te wydarzenia przeważnie w kontekście kryzysu w międzypaństwowych stosunkach polsko-niemieckich. Artykuł podejmuje słabo znane zagadnienie bojkotu przeciwko studentom narodowości niemieckiej na Uniwersytecie Poznańskim, będącego konsekwencją wydarzeń z 24 lutego 1939 r. Rozważania oparto na różnorodnej bazie źródłowej, obejmującej m.in. mało dotąd wyzyskane sprawozdania sytuacyjne władz polskich i niemieckich. W pierwszej, wprowadzającej części artykułu autor przygląda się stosunkom narodowościowym na Uniwersytecie Poznańskim w latach 1919– 1939, pytając o miejsce „problemu niemieckiego” na poznańskiej wszechnicy. Szczegółowo opisuje antyniemiecką reakcję poznańskich studentów od 24 lutego 1939 r. Dostrzega w niej spory wpływ obozu narodowego i Młodzieży Wszechpolskiej, będącej reprezentacją tego nurtu politycznego na uczelni.

PDF

Regulacje prawa polskiego dotyczące archiwów i bibliotek — obszary wspólne, podobieństwa i różnice

Marek Konstankiewicz

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 83-93

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.005.23096

Archiwa i biblioteki realizują podobne funkcje społeczne, czyli zachowują i udostępniają informacje zawarte odpowiednio w materiałach archiwalnych lub bibliotecznych. Podobieństwa tych rodzajów materiałów sprawiają, że niekiedy krzyżują się zainteresowania i zbiory obu rodzajów instytucji, a także trafiają tam ci sami użytkownicy. Z tych względów i archiwa, i biblioteki są adresatami norm prawa powszechnie obowiązującego — zarówno tych samych, wspólnych dla jednych i drugich, jak i niekiedy formalnie różnych, lecz co do swej istoty w mniejszym lub większym stopniu podobnych. Celem niniejszego tekstu jest zwrócenie uwagi na te różne podejścia prawodawcy do regulowania działania archiwów i bibliotek, należących do szerszej kategorii instytucji pamięci.

PDF

System informacyjny bibliotek archiwów państwowych — uwagi na temat stanu obecnego i możliwości rozwoju

Agnieszka Makówka, Anna Laszuk

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 95-107

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.006.23097

Artykuł przedstawia sieć archiwów państwowych — ich strukturę i wypełniane zadania, zwłaszcza gromadzone przez nie zbiory różnych materiałów. Szczególną uwagę poświęca bibliotekom archiwów państwowych, które wymykają się klasycznym fachowym definicjom, uznając je za jednostki specjalistyczne o charakterze naukowym. Wskazuje na to wielkość i różnorodność wartościowych zbiorów bibliotek oraz wypełnianych przez nie zadań. Opisano dotychczasowe sposoby opracowywania zbiorów bibliotecznych oraz formy dostępności katalogów, początki informatyzacji tych prac, a także „rewolucję katalogową”, której narzędziem stał się w praktyce Open Source Library System Koha. Obecnie przy jego pomocy budowany jest system biblioteczno-informacyjny archiwów państwowych, którego założenia, cele oraz sposoby ich osiągania zostały opisane w artykule. Wiele tych działań przyjmuje formy prac quasi-urzędowych, prowadzonych w archiwach, a zasygnalizowanych w tekście, np. wyniki prac Zespołu do opracowania rekomendacji w zakresie systemu biblioteczno-informacyjnego archiwów państwowych, a także cele i projekty zapisane w Strategii rozwoju Archiwów Państwowych na lata 2021–2030. Końcowa część artykułu to sugestie i pytania dotyczące szerszych zagadnień związanych z informacjami o składnikach dziedzictwa narodowego przechowywanego w archiwach państwowych. Czy możliwa jest realizacja wizji Mundaneum i sprawnego przeszukiwania informacji gromadzonej obecnie nie tylko w systemie Koha, ale i w innych systemach archiwów państwowych?

PDF

Współpraca archiwów i bibliotek niemieckiego obszaru językowego w dziedzinie opracowania spuścizn naukowych i literackich: Federacja Kalliope i jej partnerzy

Agnieszka Brockmann

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 109-123

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.007.23098

Pomimo zasadniczych różnic w profilu gromadzenia oraz zasadach opracowania zbiorów w bibliotekach i archiwach istnieją pola działania wspólne dla obu instytucji. Należy do nich gromadzenie, opracowanie i prezentacja spuścizn osobistych, a także autografów ludzi zasłużonych dla nauki, kultury, polityki oraz wybitnych działaczy społecznych. W latach dziewięćdziesiątych w Niemczech podjęto próbę stworzenia wspólnego dla bibliotek i archiwów standardu i wspólnego narzędzia do zarządzania tego typu zbiorami. Owocem tych starań jest federacja Kalliope. Jest ona jednym z najdoskonalszych przykładów konstruktywnej współpracy bibliotek i archiwów w krajach niemieckiego obszaru językowego. W artykule opisane zostały geneza, zasady funkcjonowania oraz kontrowersje pomiędzy przedstawicielami środowisk bibliotekarskich i archiwistycznych na temat tego projektu.

PDF

Biblioteka specjalistyczna Archiwum Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Lublinie — próba rekonstrukcji funkcji i charakterystyki zbiorów

Tomasz Czarnota

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 125-145

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.008.23099

Artykuł podejmuje tematykę zbiorów bibliotecznych archiwów PZPR, nieobecną w poświęconej im literaturze. Ich posiadanie było początkowo nieobligatoryjne, dopiero pod koniec 1962 r., wraz z wyznaczeniem archiwom poważniejszych zadań wiążących się ze zwiększeniem zakresu udostępniania ich zasobów, nakazano im prowadzić fachowe biblioteki. Z materiałów źródłowych odnoszących się do tej kwestii wynika, że archiwalne zbiory biblioteczne w komitetach wojewódzkich owej partii sprofilowano tematycznie nie tyle jako księgozbiory zawierające zwłaszcza literaturę archiwistyczną, ile jako „książnice” wypełnione opracowaniami, poświęconymi głównie polskiemu i międzynarodowemu ruchowi robotniczemu (rewolucyjnemu), w ujęciu retrospektywnym i współczesnym, jak również prasą partyjną i dziennikami urzędowymi. Rzadką literaturę archiwistyczną stanowiły w nich (vide przykład biblioteki Archiwum KW PZPR w Lublinie) właściwie wyłącznie dalekie od kompletności egzemplarze tomów ogólnokrajowych czasopism, takich jak „Archeion”, „Archiwista” i „Teki archiwalne”. Na podstawie informacji dotyczących wyżej wymienionej biblioteki można założyć, że biblioteki wojewódzkich archiwów PZPR były raczej nieduże, ich rozmiary prawdopodobnie nie przekraczały maksymalnie kilkuset woluminów. Służyły one głównie personelowi tych archiwów, w pewnym stopniu wspomagając jego działania w zakresie opracowywania zasobu, a także dopomagając w jego samokształceniu oraz w prowadzeniu działań popularyzatorskich.

PDF

STUDIA I MATERIAŁY

Testament kobiecy na przykładzie testamentu Caroliny Knizek (Gnizek) ze Szczepanka spisany na wypadek nagłej śmierci

Aleksandra Starczewska-Wojnar

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 147-164

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.009.23100

Zaprezentowano testament spisany na wypadek nagłej śmierci oraz procedurę prawną jego przygotowania. Formuła spisania testamentu została wyznaczona na Śląsku przez normy prawa. Wśród spisujących odnajdziemy zawodowych sędziów — justycjariuszy i pisarzy gminnych wzywanych na wypadek nagłej śmierci. Testament przeanalizowano w kontekście zgodności z prawem wykonanej procedury oraz sytuacji rodzinnej testatorki. Przedstawiono konieczność pogłębionych badań testamentu za pomocą analizy oświadczeń składanych przez świadków złożenia ostatniej woli. Ukazano możliwości rozszerzenia kwerendy źródłowej o akta metrykalne i stanu prawnego nieruchomości.

PDF

Wzgórze za kolczastym drutem. Brytyjscy jeńcy wojenni w Oflagu XII B Hadamar

Kamil Weber

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 165-190

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.010.23101

Szacuje się, że podczas II wojny światowej do niewoli niemieckiej trafiło ponad 10 milionów jeńców. Dwoma podstawowymi rodzajami obozów, do których ich kierowano były stalagi (dla żołnierzy szeregowych) oraz oflagi (dla oficerów). Warunki bytowe oraz sposób traktowania znacząco różniły się ze względu na typ obozów, jak też narodowość branych do niewoli żołnierzy, co wiązało się z nazistowską polityką rasową. Pomimo upływu ośmiu dekad od zakończenia zmagań wojennych historia wielu z tych obozów nadal pozostaje słabo znana lub niemal wcale nieopisana. Jednym z nich jest Oflag XII B, który funkcjonował w Hadamarze. W oparciu m.in. o dostępne źródła archiwalne i relacje artykuł przedstawia więc kluczowe informacje na temat funkcjonowania tego obozu. Przede wszystkim dotyczy to okresu, gdy przetrzymywano tam jeńców brytyjskich.

PDF

Kilka historii budowy organów w czasach PRL we wschodniej Wielkopolsce na podstawie archiwaliów diecezji włocławskiej

Paweł Pasternak

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 191-220

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.011.23102

W artykule przedstawiono historie powstania organów w miejscowościach: Sadlno (budowniczy: Stefan Truszczyński, 1956 r.), Malanów (Bronisław Komorowski, 1958 r.), Kleczew (Fryderyk Szwarc, 1959 r.), Skulsk (Bronisław Komorowski, 1963 r.), Wyszyna (Franciszek Początek, 1958 r.), Wąsosze (Franciszek Początek, 1962 r.). Odtworzono je na podstawie akt zachowanych w Archiwum Diecezjalnym oraz archiwum kurii diecezjalnej we Włocławku.

PDF

Sto lat komunikacji miejskiej na Opolszczyźnie

Zbigniew Bereszyński

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 221-243

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.012.23103

W 1926 r. została utworzona w Opolu spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, zajmująca się świadczeniem usług w zakresie komunikacji miejskiej. W 1953 r. powstał Miejski Zakład Komunikacyjny w Opolu, przekształcony cztery lata później w Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne. W 1954 r. utworzono Zakład Komunikacji Miejskiej w Nysie. W 1967 r. powstało Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacji w Kędzierzynie. W 1975 r. powołano Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej z siedzibą w Opolu, obejmujące zakłady komunikacji miejskiej w Opolu, Nysie i Kędzierzynie Koźlu. W latach 1997–2011 zakłady komunikacji miejskiej w Opolu, Nysie i Kędzierzynie-Koźlu zostały przekształcone w spółki prawa handlowego. Tekst oparto na źródłach z Archiwum Państwowego w Opolu i Oddziałowego Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu, źródłach prasowych oraz istniejącej literaturze przedmiotu o charakterze naukowym i popularnonaukowym.

PDF

RECENZJE I OMÓWIENIA

Amilkar Kosiński, Adrianna Szczerba, Franek Kultura. Skazany na zapomnienie, Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich Oddział w Łodzi, Łódź 2024, ss. 440

Damian Kasprzyk

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 245-254

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.013.23104

PDF

Tomasz Marszałkowski, Zgromadzenia, zbiegowiska i awantury uliczne w Krakowie 1890–1918, wyd. Arkana, Kraków 2025, ss. 892

Agata Łysakowska-Trzoss

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 255-259

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.014.23105

PDF

Katalog pieczęci Archiwum Państwowego w Toruniu, zeszyt III, Pieczęcie urzędników zakonu krzyżackiego, oprac. Janusz Bonczkowski, Marcin Hlebionek, Mateusz Superczyński, Anna Wieczorkowska, pod red. Marcina Hlebionka, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 2023, ss. 241

Radosław Krajniak

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 260-263

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.015.23106

PDF

Zawód archiwisty we współczesnym społeczeństwie polskim. Badania socjologiczne, autorzy raportu: Arkadiusz Kołodziej, Maciej Kowalewski, Warszawa 2024, ss. 96

Piotr Józefiak

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 264-266

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.016.23107

PDF

KRONIKA NAUKOWA

Konferencja naukowa „1 września 1939 r. na pograniczu. W 85. rocznicę wybuchu II wojny światowej”, Muzeum w Praszce, 27 września 2024 r.

Maria Feliks

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 267-269

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.019.23110

PDF

Konferencja naukowa „Gospodarka na ziemi wschowskiej i pograniczu wielkopolsko-śląskim. Rzemiosło — handel — przemysł — rolnictwo”, Wschowa–Leszno, 24–25 października 2024 r.

Marta Tatiana Małkus

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 270-279

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.020.23111

PDF

Obchody Jubileuszu 100-lecia urodzin doc. Ireny Janosz-Biskupowej w Archiwum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń, 5 lutego 2025 r.

Weronika Krajniak

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 280-283

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.017.23108

PDF

Sprawozdanie z konferencji pt. „X Wiosenne Spotkania Archiwalne”, Toruń, 29–30 maja 2025 r.

Łukasz Wróblewski

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 284-291

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.021.23112

PDF

VIII edycja Nagród dla archiwistów województwa wielkopolskiego, Poznań, 9 czerwca 2025 r.

Rafał Kościański

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 292-307

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.018.23109

PDF

Obchody 60-lecia Stowarzyszenia Archiwistów Polskich Oddział w Poznaniu i Dzień Archiwisty, Poznań, 26 września 2025 r.

Grażyna Zaliwska

Przegląd Archiwalno-Historyczny, Tom XII, 2025, s. 308-312

https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.25.022.23113

PDF

Pliki do pobrania

Strona tytułowa i redakcyjna PDF Spis treści PDF

Słowa kluczowe: konferencja pokojowa w Paryżu 1919, Liga Narodów, mniejszości narodowe, relacje polsko-żydowskie, traktat o ochronie mniejszości, dwudziestolecie międzywojenne, sejm, senat, kampania wyborcza, wybory, powiat śmigielski, Śmigiel, województwo poznańskie, Uniwersytet Poznański, Politechnika Gdańska, bojkot, nastroje antyniemieckie, mniejszości narodowe, Verein Deutscher Hochschüler, Młodzież Wszechpolska, archiwa, biblioteki, normy prawne, biblioteki archiwów państwowych, dziedzictwo narodowe, system biblioteczno-informacyjny, Mundaneum, spuścizny archiwalne, autografy, opracowanie, federacja Kalliope, Republika Federalna Niemiec, archiwa Komitetów Wojewódzkich PZPR, Archiwum Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Lublinie, biblioteki archiwalne, testament, Śląsk, sąd obwodowy, XIX w., genealogia, regionalizm, jeńcy wojenni, Oflag XII B, Hadamar, niewola, Brytyjczycy, archiwum, organy, budownictwo organowe, organmistrz, diecezja włocławska, Opole, Nysa, Kędzierzyn-Koźle, województwo opolskie, komunikacja miejska, historia, rozwój, przekształcenia

Informacje o finansowaniu

Wydanie publikacji współfinansowane przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych i Archiwum Państwowe w Poznaniu.