FAQ

Dekret sierpniowy i sąsiedzkie porachunki. Przykłady wnoszonych spraw z terenu Małopolski

Data publikacji: 18.12.2025

Prace Historyczne, 2025, Numer 152 (3), s. 601-620

https://doi.org/10.4467/20844069PH.25.028.22451

Autorzy

Anna Czocher
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie
Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Krakowie
https://orcid.org/0000-0002-5886-9249 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Tytuły

Dekret sierpniowy i sąsiedzkie porachunki. Przykłady wnoszonych spraw z terenu Małopolski

Abstrakt

Decree of the Polish Committee of National Liberation of 31 August 1944 concerning “the punishment of Fascist-Hitlerite criminals guilty of homicide and of ill-treatment of the civilian population and prisoners of war, and the punishment of traitors to the Polish Nation,” commonly referred to as the August Decree or sierpniówka, was formally instituted with the purpose of prosecuting and punishing the perpetrators of crimes committed during the German occupation. In practice, however, it gradually evolved into a convenient instrument for the ruthless suppression of both actual and alleged opponents of the communist system.

Bibliografia

Pobierz bibliografię
Archiwalia

Oddziałowe Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, Prokuratura Sądu Okręgowego w Tarnowie, sygn.: 502/2359, 502/3923

Oddziałowe Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, Sąd Okręgowy w Krakowie, sygn. 502/860, 502/1465, 502/1644

Oddziałowe Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, Specjalny Sąd Karny w Krakowie, sygn. 502/63, 502/119, 502/195, 502/201, 502/203, 502/279, 502/284, 502/295, 502/474, 502/497, 502/885

Akty prawne

Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego (Dz.U. 1944, nr 4 poz. 16).

Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 września 1944 r. o specjalnych sądach karnych dla spraw zbrodniarzy faszystowsko-hitlerowskich (Dz.U. 1944, nr 4, poz. 21).

Dekret z 17 października 1946 r. o zniesieniu specjalnych sądów karnych (Dz.U. 1946, nr 59, poz. 324).

Dekret z dnia 10 grudnia 1946 r. o zmianie dekretu z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstwa i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego (Dz.U. 1946, nr 69, poz. 376).

Zarządzenie des Stadthauptmanns der Stadt Krakau z dnia 1 października 1942 r. Dotyczy: wysokości czynszu za pokoje meblowane i próżne pokoje, noclegi, puste i meblowane mieszkania na terenie miasta Krakowa, „Goniec Krakowski” 1942, nr 236, s. 3.

Opracowania

Birt M., Dekret sierpniowy PKWN z 1944 roku jako instrument legalizacji władzy komunistycznej w Polsce, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2019, t. 41, nr 4, s. 65‒85.

Bratko J., Gestapowcy: kontrwywiad, konfidenci, konspiratorzy, Kraków 1990.

Burczyk D., Specjalny Sąd Karny w Gdańsku (1945–1946). Przyczynek do monografii, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2014, nr 7, s. 289‒312.

Bykowska S., Karać czy rehabilitować? Powojenne ustawodawstwo polskie wobec osób wpisanych na Niemiecką Listę Narodowościową, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2012, t. 64, z. 1, s. 149‒167.

Cyprian T., Sawicki J., Prawo polskie w walce z hitleryzmem i kollaboracjonalizmem, „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” 1946, nr 11‒12, s. 13‒22.

Czocher A., „Radź sam sobie” – ekonomiczna aktywność kobiet w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945 na przykładzie Krakowa [w:] Kobiety „na zakręcie” 1933–1989, red. E. Chabros, A. Klarman, Wrocław 2014, s. 142–143.

Domański T., Postępowania sądowe z dekretu z 31 sierpnia 1944 r. jako źródło do dziejów relacji polsko-żydowskich, ze szczególnym uwzględnieniem procesów tzw. sierpniówkowych na przykładzie powiatu kieleckiego [w:] Relacje polsko-żydowskie w XX wieku. Badania, kontrowersje, perspektywy, red. T. Domański, E. Majcher-Ociesa, Kielce‒Warszawa 2021, s. 127‒152.

Domański T., Sierpniówki jako źródło do dziejów Armii Krajowej [w:] Z dziejów Polskiego Państwa Podziemnego na Kielecczyźnie 1939–1945, red. J. Gapys, T. Domański, Kielce 2016, s. 147‒176.

Dzieje Krakowa, red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki, t. 5: A. Chwalba, Kraków w latach 1939–1945, Kraków 2002.

Dziurok A., Osądzenie przestępstw okresu II wojny światowej przez Specjalny Sąd Karny w Katowicach w latach 1945–1946, Katowice–Warszawa 2024.

Dziurok A., Skazani na karę śmierci przez Specjalny Sąd Karny w Katowicach w latach 1945–1946, „Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2012, t. 34, z. 2, s. 139–163.

Gieroń R., Półmrok. Procesy karne w sprawie przestępstw okupacyjnych popełnionych przez chłopów wobec Żydów w województwie krakowskim, Kraków 2020.

Informator sądowy za rok 1947, Warszawa 1947.

Kaczmarek R., Polityka narodowościowa pod okupacją niemiecką [w:] Po jednej i drugiej stronie linii Ribbentrop–Mołotow. Okupacja niemiecka i sowiecka ziem polskich w latach 1939–1945 w porównaniu, t. 1, red. S. Kalbarczyk, M. Przegiętka, Warszawa 2020.

Kładoczny P., Prawo jako narzędzie represji w Polsce Ludowej (1944–1956), Warszawa 2004.

Kornbluth A., The August Trials: The Holocaust and Postwar Justice in Poland, Cambridge, MA–London 2021.

Kubicki L., Zbrodnie wojenne w świetle prawa polskiego, Warszawa 1963.

Kulesza W., Crimen laesae iustitiae. Odpowiedzialność karna sędziów i prokuratorów za zbrodnie sądowe według prawa norymberskiego, niemieckiego, austriackiego i polskiego, Łódź 2013.

Kulesza W., Rzepliński A., Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, Warszawa 2000.

Libionka D., Lokalne struktury Narodowych Sił Zbrojnych wobec ukrywających się Żydów w świetle powojennych materiałów śledczych i procesowych – przypadek powiatów miechowskiego i pińczowskiego, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2020, nr 16, s. 278–312.

Lityński A., Prawo karne Polski „lubelskiej”(1944), „Studia Iuridica Toruniensia” 2022, t. 31, nr 2, s. 129–144.

Pasek A., Dekret PKWN z 31 sierpnia 1944 r. (sierpniówka). Próba analizy historycznoprawnej, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1999, t. 51, z. 1–2, s. 319–345.

Pasek A., Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym 19451956, Wrocław 2002.

Pilaszek M., Procesy o czary w Polsce w wiekach XV–XVIII, Kraków 2008.

Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. T. Szarota, W. Materski, Warszawa 2009.

Prawomocne skazania osób dorosłych w latach 1946–2018, Warszawa 2020, https://isws.ms.gov.pl/pl/baza-statystyczna/publikacje [dostęp: 15 IX 2025 r.].

Reykowski J., Przemoc a realizacja celów grupowych – perspektywa makropsychologiczna, „Psychologia Społeczna” 2017, nr 12/2 (41), s. 112–129.

Röger M., Wojenne związki. Polki i Niemcy podczas okupacji, Warszawa 2016.

Sawicki J., O prawie sądów specjalnych [w:] Wymiar sprawiedliwości w odrodzonej Polsce, Warszawa 1945, s. 55–64.

Sawicki J., Prawo norymberskie a polskie prawo karne, „Państwo i Prawo” 1948, z. 3, s. 54–63.

Sawicki J., Walawski B., Zbiór przepisów specjalnych przeciwko zbrodniarzom hitlerowskim i zdrajcom narodu z komentarzem, Kraków 1945.

Zbrodnie sądowe w latach 1944–1989. Konformizm czy relatywizm moralny środowisk prawniczych?, t. 3, red. M. Grosicka, D. Palacz, Kielce–Warszawa 2024.

Informacje

Informacje: Prace Historyczne, 2025, Numer 152 (3), s. 601-620

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Dekret sierpniowy i sąsiedzkie porachunki. Przykłady wnoszonych spraw z terenu Małopolski
Angielski: The August Decree and neighbourly vendetta: Examples of cases submitted from the Małopolska Region

Autorzy

https://orcid.org/0000-0002-5886-9249

Anna Czocher
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie
Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Krakowie
https://orcid.org/0000-0002-5886-9249 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie

Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Krakowie

Publikacja: 18.12.2025

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY  ikona licencji

Udział procentowy autorów:

Anna Czocher (Autor) - 100%

Informacje o autorze:

Dr Anna Czocher – historyczka, archiwistka, pracowniczka Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie i Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie. Zainteresowania badawcze: historia społeczna okresu II wojny światowej i dzieje okupacji ziem polskich.

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Polski

Dekret sierpniowy i sąsiedzkie porachunki. Przykłady wnoszonych spraw z terenu Małopolski

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE