FAQ
T_LOGIN Zaloguj się

Nie masz jeszcze konta?

T_REGISTER Zarejestruj się

Prace Geograficzne

logo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Wyniki wyszukiwania

wyszukiwarka prosta

szukaj np. “cognitive architectures” AND 1993-200 NOT Urban
wyszukiwanie zaawansowane
np. 1234-6789
np. 10.4467/16890027AP.16.022.6009
np. Uniwersytet Jagielloński
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Zeszyt 178

2025 Następne

Data publikacji: 06.2025

Opis
Zdjęcia na okładce: Wawel (fot. S. Wypych)

Licencja: CC BY 4.0 ikona licencji

Redakcja

Redaktor naczelny dr hab., prof. UJ Janusz Siwek

Sekretarz redakcji dr Aneta Pawłowska-Legwand

Redaktor zeszytu Agnieszka Wypych, Andrzej Adamski

Zawartość numeru

Dominik Kaim, Ewa Grabska

Prace Geograficzne, Zeszyt 178, 2025, s. 13-33

https://doi.org/10.4467/20833113PG.25.001.21630
Obszary podmiejskie przechodzą różnorodne i dynamiczne przemiany. W Polsce, gdzie suburbanizacja rozpoczęła się w latach 90. XX w., głównymi zmianami były rozrost miast i porzucenie rolnictwa. Analiza tych obszarów stanowi wyzwanie z powodu ich złożoności przestrzennej i fragmentacji, często charakteryzującej się małymi, trudnymi do wykrycia cechami. Transformacje te mają ponadto istotny wpływ na ludzi i środowisko, powodując zwiększenie powierzchni nieprzepuszczalnych, intensyfikację efektu miejskiej wyspy ciepła, zanieczyszczenie światłem, zanieczyszczenie powietrza oraz tworzenie stref sąsiedztwa lasów i obszarów zabudowanych, co może prowadzić do częstszych interakcji między ludźmi a zwierzętami. Dlatego ciągłe monitorowanie zmian obszarów podmiejskich jest niezbędne. W niniejszym artykule przedstawiono przegląd ogólnodostępnych danych przestrzennych, pomocnych w analizie transformacji podmiejskich. Omówiono przykładowe badania wykorzystujące różnorodne zbiory danych, o różnych zakresach tematycznych, czasowych oraz przestrzennych i w różnych skalach. Następnie przedstawiono studia przypadków, pokazujących przykłady wykorzystania zbiorów danych w analizach transformacji w aglomeracji krakowskiej, w 3 różnych skalach analizy. Badania pokazały, że Kraków i jego okolice doświadczyły znaczących zmian w użytkowaniu ziemi w ciągu ostatnich 35 lat, głównie z powodu rozwoju zabudowy osiedlowej i odejścia od rolnictwa. Różnorodność ogólnodostępnych danych przestrzennych umożliwia wykrywanie subtelnych transformacji, znacznie wzbogacając naszą wiedzę na temat zachodzących zmian w tym obszarze.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Katarzyna Gorczyca, Daria Zozulia

Prace Geograficzne, Zeszyt 178, 2025, s. 35-56

https://doi.org/10.4467/20833113PG.25.002.21631
W XXI w. w wielu polskich miastach zrodziły się inicjatywy oddolne mające na celu zmianę polityk miejskich i poprawienie jakości życia mieszkańców. Jednym z powodów zainicjowania tych ruchów była zła sytuacja w zakresie jakości powietrza w kraju. Walka ze smogiem zjednoczyła mieszkańców, którzy domagali się prawa do oddychania czystym powietrzem i opowiadali się za ochroną grup najbardziej narażonych na zanieczyszczenie powietrza. Celem artykułu jest określenie wpływu prośrodowiskowych ruchów społecznych na kształtowanie polityk miejskich w zakresie ochrony powietrza. Do badania wybrano cztery obszary metropolitalne Warszawy, Krakowa, Wrocławia i Trójmiasta. W artykule szczególnie uwzględniono rolę, jaką odegrali mieszkańcy Krakowa i aktywiści w walce ze smogiem. Metody gromadzenia danych obejmują wywiady z aktywistami, ekodoradcami i przedstawicielami miast, a także analizę dokumentów strategicznych i analizę dyskursu medialnego. Wyniki pokazują, że alarmy smogowe spowodowały istotne zmiany zarówno w zakresie jakości powietrza, jak i polityk miejskich. Proces starań o poprawę jakości powietrza obejmuje działania mające na celu podniesienie świadomości, pomoc mieszkańcom w uzyskaniu środków na wymianę kotłów niespełniających norm oraz wprowadzenie odpowiednich regulacji prawnych. Sukces alarmów smogowych zapewniony był m.in. przez: udostępnianie danych z monitoringu powietrza dla wszystkich mieszkańców, utrzymanie inicjatywy apolitycznej przy współpracy z różnymi interesariuszami oraz poszerzanie świadomości mieszkańców w zakresie zanieczyszczeń. Poprawa jakości powietrza w Krakowie pobudziła ponadto podobne zmiany w regionie i w innych obszarach metropolitalnych polskich miast.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Anita Bokwa, Agnieszka Wypych, Mateusz Durka, Mirosław Zimnoch, Jakub Słotwiński

Prace Geograficzne, Zeszyt 178, 2025, s. 57-76

https://doi.org/10.4467/20833113PG.25.003.21632
W pracy przedstawiono zestawienie i najważniejsze wyniki prac dotyczących klimatu obszarów zurbanizowanych położonych we wklęsłych formach terenu. W pierwszej kolejności zaprezentowano publikacje poświęcone roli rzeźby terenu w kształtowaniu miejskich warunków termicznych. W tej części opracowania przedstawiono zagadnienia dotyczące m.in. spływów katabatycznych, miejskiej wyspy ciepła (MWC) oraz związków MWC z bioklimatem miasta i inwersjami termicznymi. Zwrócono uwagę na publikacje podejmujące temat w miastach zagranicznych oraz polskich, z wyszczególnieniem Krakowa. W drugiej części opracowania skupiono się na wpływie rzeźby terenu na procesy topoklimatyczne warunkujące rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń powietrza na obszarach zurbanizowanych. Wskazano czynniki meteorologiczne wpływające na imisję zanieczyszczeń w miastach położonych w warunkach zróżnicowanej rzeźby terenu, omawiając je w świetle zagranicznych i polskich badań. Podkreślono wpływ m.in. inwersji termicznych oraz cyrkulacji atmosferycznej w różnych skalach przestrzennych na kształtowanie dynamiki dyspersji i stężeń zanieczyszczeń powietrza. Dyskutowano nad strukturą miejskiej warstwy granicznej w terenach o zróżnicowanej orografii – w godzinach nocnych zasięg nocnej warstwy stałej równowagi atmosfery jest większy we wklęsłych formach terenu, a charakter miasta opóźnia rozwój inwersji radiacyjnych, faworyzując występowanie inwersji wzniesionych. Omówiono ponadto występujące w miastach dolinnych katabatyczne spływy powietrza, kontestujące zwykle ze znajdującą się na obszarach miejskich zabudowę różnych typów, prowadząc zarówno do modyfikacji intensywności MWC, jak i do pogarszania możliwości wentylacyjnych terenu. Na podstawie obecnego stanu badań należy stwierdzić, że obszary zurbanizowane położone we wklęsłych formach terenu narażone są przede wszystkim na zwiększone obciążenie ciepłem w okresie letnim oraz na gorsze warunki dyspersji zanieczyszczeń, co może skutkować częstszymi epizodami smogowymi niż w miastach położonych na terenach płaskich.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Ewa Szalińska, Agnieszka Wypych, Paweł Wilk, Paulina Orlińska-Woźniak, Petr Skalák

Prace Geograficzne, Zeszyt 178, 2025, s. 77-102

https://doi.org/10.4467/20833113PG.25.004.21633
Wzrost opadów atmosferycznych przyspiesza erozję gleby, zwiększa też transport zawiesiny, zwłaszcza w zlewniach górskich. W obliczu zmieniających się warunków klimatycznych, w szczególności zwiększającej się intensywności zjawisk atmosferycznych, przy równocześnie silnej antropopresji, wiarygodna projekcja tych zmian w skali lokalnej jest kwestią kluczową m.in. dla zrównoważonego zarządzania usługami ekosystemowymi. Projekcje przyszłych zmian przeprowadzane są zazwyczaj dwuetapowo, gdzie w pierwszym etapie wykorzystywane są modele klimatyczne, a właściwa ocena wpływu tych zmian realizowana jest poprzez wykorzystanie modeli środowiskowych. Obydwa etapy przeprowadzane są zazwyczaj niezależnie i przez różne środowiska eksperckie. Celem pracy jest ocena wpływu, jaki wywiera dobór modeli i scenariuszy klimatycznych na wyniki modelowania środowiskowego. Na przykładzie zlewni górnej Raby dokonano szacowania ładunku zawiesiny dostarczanej do zbiornika z wykorzystaniem wybranych scenariuszy zmian. Różnice w opracowanych prognozach mogą sięgać nawet 6000 t zawiesiny rocznie. Uzyskane efekty udowadniają, że niewłaściwy dobór zmiennych modelu (w tym wypadku błędnie utworzona wiązka modeli klimatycznych) może prowadzić do skrajnych wyników i w rezultacie do niewłaściwego zarządzania środowiskiem przyrodniczym.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Piotr Legutko

Prace Geograficzne, Zeszyt 178, 2025, s. 103-115

https://doi.org/10.4467/20833113PG.25.005.21634
Zanieczyszczenie powietrza jest aktualnie jednym z najbardziej palących problemów środowiskowych do rozwiązania. Obecność w powietrzu cząstek stałych, różnego rodzaju węglowodorów, tlenków azotu i innych tego typu zanieczyszczeń prowadzi do nieodwracanych zmian zdrowotnych u ludzi i zwierząt, przyczynia się do przyspieszonych zmian klimatycznych, a także wpływa negatywnie na budynki zabytkowe i użytkowe. Kataliza środowiskowa proponuje rozwiązania m.in. w postaci układów zdolnych do dopalenia sadzy, lotnych związków organicznych (LZO) czy innych węglowodorów, a także rozkładu tlenków azotu. Przegląd fachowej literatury pozwala na określenie grup katalizatorów dedykowanych do procesów istotnych ze środowiskowego punktu widzenia. Niewiele uwagi poświęca się układom opartym na szkłach, a są to układy wykazujące wiele pożądanych właściwości, takich jak niska cena, wysoka odporność termiczna i mechaniczna czy możliwość tworzenia nowych typów reaktorów o dedykowanym kształcie. Artykuł poświęcony jest przeglądowi literaturowemu układów katalitycznych opartych na fazach szklistych, stosowanych w reakcjach istotnych dla ochrony środowiska.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Lucjan Chmielarz, Aleksandra Gomułka, Aleksandra Jankowska, Andrzej Kowalczyk

Prace Geograficzne, Zeszyt 178, 2025, s. 117-135

https://doi.org/10.4467/20833113PG.25.006.21635
Prace badawcze dotyczyły opracowania katalizatorów procesu niskotemperaturowej redukcji tlenków azotu amoniakiem bazujących na wysokopowierzchniowych materiałach krzemionkowych. Mezoporowate krzemionki typu MCM-41 (Mobil Composition of Matter No. 41) oraz MCM-48 (Mobil Composition of Matter No. 48) dotowano miedzią metodą jonowej wymiany templatu (TIE) oraz metodą TIE rozszerzoną o etap dodawania do próbek dotowanych miedzią roztworu amoniaku. Rozszerzona procedura TIE pozwoliła na uzyskanie katalizatorów o podwyższonej zawartości miedzi w formie wysokorozproszonej w porównaniu do standardowej procedury TIE. Z drugiej strony działanie roztworu amoniaku na mezoporowate krzemionki powodowo częściową destrukcję ich uporządkowanej struktury porowatej. Katalizatory uzyskane metodą TIE, obejmującą używanie amoniaku, wykazywały bardzo dużą aktywność w procesie selektywnej katalitycznej redukcji tlenku azotu amoniakiem (NH3-SCR). Najbardziej obiecujący katalizator, uzyskany na bazie mezoporowatej krzemionki typu MCM-48 dotowanej miedzią metodą TIE, a następnie traktowany roztworem amoniaku, pozwalał na osiągnięcie konwersji NO na poziomie 90%, przy selektywności do azotu sięgającej 99% już w temperaturze około 200°C. Wyniki te lokują badane materiały w grupie najaktywniejszych układów katalitycznych dedykowanych dla niskotemperaturowego procesu NH3-SCR.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Kseniia Yutilova, Andrzej Adamski

Prace Geograficzne, Zeszyt 178, 2025, s. 137-152

https://doi.org/10.4467/20833113PG.25.007.21636
Działania militarne wywierają niszczycielski wpływ na środowisko. Trwająca wojna Rosji z Ukrainą spowodowała już znaczne szkody dla środowiska, które dotykają nie tylko Ukrainę, ale także kraje sąsiednie. Działania wojenne powodują emisję toksycznych substancji i zanieczyszczeń do atmosfery, wód i gleb, co ma szkodliwe konsekwencje zarówno dla dzikiej przyrody, jak i dla zdrowia ludzi. Krajobraz i różnorodność biotyczna ulegają drastycznym zmianom z powodu ostrzałów, pożarów, powodzi i wielorakich zniszczeń. W tym artykule przedstawiono przegląd głównych zagrożeń dla środowiska Ukrainy spowodowanych wojną ze szczególnym uwzględnieniem szkód wyrządzonych dzikiej przyrodzie i infrastrukturze miejskiej. Sposoby minimalizacji lub eliminacji degradacji środowiska spowodowanej wojną zostały przeanalizowane na podstawie istniejących technik rekultywacji środowiska po II wojnie światowej, wojnach na Bliskim Wschodzie, wojnie na Bałkanach oraz innych konfliktach zbrojnych. Dzięki zrozumieniu tych skutków i podejmowanych wcześniej działań zaradczych, Ukraina może opracować skuteczne strategie łagodzenia zniszczeń i odpowiedniego zarządzania szkodami środowiskowymi, z uwzględnieniem w przyszłości zasad budowania zrównoważonej gospodarki, przemysłu, rolnictwa i efektywnych systemów ochrony środowiska.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Pliki do pobrania

Pobierz PDF Strony tytułowe i redakcyjne PDF Pobierz PDF Spis treści PDF Pobierz PDF Od Redakcji (Agnieszka Wypych, Andrzej Adamski) PDF Pobierz PDF Wydawnictwa IGiGP UJ PDF

Informacje o finansowaniu

Niniejsza publikacja została sfinansowana ze środków Priorytetowego Obszaru Badawczego Antropocen w ramach Programu Strategicznego Inicjatywa Doskonałości w Uniwersytecie Jagiellońskim.