Walter Christaller’s Central Place Theory (cpt) remains influential in regional studies and planning, providing a framework for optimizing settlement structures through an interconnected network of towns. The theory uses a socio-economic logic of differentiated central functions and provision of services to explain the spatial distribution and hierarchy of settlements. This paper compares two research approaches rooted in christaller’s ideas: a desk-based institutional and monitoring analysis of established central-place planning in germany, and a unified empirical assessment of functional urban hierarchy recently developed for poland. It evaluates how far these approaches remain analytically and operationally useful for polycentric planning and territorial justice, and what this implies for transferability to other national contexts. The findings reveal that while the formal logic of cpt continues to inform national and regional planning strategies, its practical implementation is uneven. In germany, the model is widely institutionalised but subject to increasing reinterpretation. In poland, recent empirical efforts show promise for harmonised application but face regional benchmarking distortions. The results underscore the relevance of cpt as a diagnostic tool, especially for identifying gaps in functional hierarchies and supporting tailored interventions for medium-sized cities under pressure from metropolisation.

Teoria ośrodków centralnych Waltera Christallera pozostaje jednym z kluczowych nurtów w badaniach regionalnych i planowaniu przestrzennym, dostarczając ram analitycznych dla optymalizacji struktur osadniczych w oparciu o społeczno-ekonomiczną logikę zróżnicowania przestrzennego i hierarchii funkcji centralnych o charakterze publicznym i prywatnym. Niniejszy artykuł porównuje dwa podejścia badawcze osadzone w ideach Christallera: instytucjonalno-monitoringową analizę niemieckiego systemu planowania opartego na koncepcji ośrodków centralnych oraz jednolitą empiryczną ocenę funkcjonalnej hierarchii miejskiej, opracowaną niedawno dla Polski. Autorzy oceniają w jakim stopniu podejścia te pozostają użyteczne analitycznie dla planowania regionalnego, w szczególności w modelu policentrycznym oraz ujęciu sprawiedliwości terytorialnej, a także jakie wynikają z tego implikacje dla możliwości ich przenoszenia do innych kontekstów krajowych. Wyniki badań wskazują, że choć formalna logika teorii ośrodków centralnych nadal znajduje odzwierciedlenie w krajowych i regionalnych strategiach planistycznych, jej praktyczna implementacja jest zróżnicowana. W Niemczech model ten jest szeroko zinstytucjonalizowany, lecz podlega coraz częstszym reinterpretacjom. W Polsce natomiast ostatnie badania empiryczne wskazują na potencjał bardziej spójnego zastosowania teorii, choć napotykają na zakłócenia związane z regionalnym benchmarkingiem. Uzyskane rezultaty potwierdzają aktualność teorii ośrodków centralnych jako narzędzia diagnostycznego, szczególnie w identyfikacji luk w hierarchiach funkcjonalnych oraz we wspieraniu interwencji ukierunkowanych na miasta średniej wielkości, znajdujące się pod presją procesów metropolizacji.