Dopłaty w ramach Wspólnej Polityki Rolnej UE jako wsparcie ochrony polan reglowych w parkach narodowych polskich Karpat
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 11.2025
Prace Geograficzne, 2025, Zeszyt 179, s. 22-45
https://doi.org/10.4467/20833113PG.25.009.22386Autorzy
Dopłaty w ramach Wspólnej Polityki Rolnej UE jako wsparcie ochrony polan reglowych w parkach narodowych polskich Karpat
Półnaturalne łąki i pastwiska są jednymi z najcenniejszych, a zarazem najbardziej zagrożonych ekosystemów w Europie. Ich zanikanie jest konsekwencją współczesnych zmian użytkowania ziemi – intensyfikacji rolnictwa oraz porzucania gruntów rolnych. W polskich Karpatach zbiorowiska te występują m.in. na polanach reglowych. Ze względu na ich wysoką bioróżnorodność oraz świadczone usługi ekosystemowe wiele polan jest objętych czynną ochroną w parkach narodowych. Celem badań było określenie, w jakim stopniu dopłaty w ramach I i II filaru Wspólnej Polityki Rolnej Unii Europejskiej (WPR UE) wspierają działania ochronne na polanach oraz wskazanie głównych ograniczeń związanych z możliwością ich wykorzystania. Analizą objęto cztery parki narodowe w polskich Karpatach: Babiogórski, Gorczański, Pieniński i Tatrzański. We wszystkich badanych parkach polany były użytkowane przy wsparciu wspomnianych środków, jednak zarówno odsetek powierzchni objętej dopłatami, jak i rodzaj tych dopłat były zróżnicowane. Wsparcie obejmowało tereny zgłaszane do dopłat przez administrację parków narodowych oraz grunty należące do prywatnych właścicieli i dzierżawców. Uzyskane środki pozwalały na pokrycie kosztów koszenia oraz usunięcia biomasy. Choć skuteczność dopłat w ramach WPR UE pozostaje przedmiotem dyskusji, a system płatności ma wiele niedoskonałości, to znacząco zwiększyły one budżet przeznaczony na wspieranie ekstensywnego gospodarowania oraz ograniczanie sukcesji wtórnej. Mogą więc one stanowić skuteczne narzędzie wspierające realizację działań ochronnych w parkach narodowych, jednak niezbędne jest ich dostosowanie do lokalnych uwarunkowań przyrodniczych i społecznych.
Babai D., Molnár Z., 2014, Small-scale traditional management of highly species-rich grasslands in the Carpathians, Agriculture, Ecosystems and Environment, 182, 123–130. https://doi.org/10.1016/j.agee.2013.08.018.
Babai D., Jánó B., Molnár Z., 2021, In the trap of interacting indirect and direct drivers: The disintegration of extensive, traditional grassland management in Central and Eastern Europe, Ecology & Society, 26(4), 6. https://doi.org/10.5751/ES-12679-260406.
Bezák P., Halada L., 2010, Sustainable management recommendations to reduce the loss of agricultural biodiversity in the mountain regions of NE Slovakia, Mountain Research and Development, 30, 194–204. https://doi.org/10.1659/MRD-JOURNAL-D-10-00023.1.
Biczkowski M., Rudnicki R., Chodkowska‑Miszczuk J., Wiśniewski Ł., Kistowski M., Wiśniewski P., 2023, Neo‑colonialism in the Polish rural world: CAP approach and the phenomenon of suitcase farmers, Agriculture and Human Values, 40, 667–691. https://doi.org/10.1007/s10460-022-10381-8.
Ciurzycki W., 2003, Gospodarka pasterska a lasy Tatr Polskich, Sylwan, 11, 80–85.
Dahlström A., Iuga A.M., Lennartsson T., 2013, Managing biodiversity rich hay meadows in the EU: A comparison of Swedish and Romanian grasslands, Environmental Conservation, 40, 2, 194–205. https://doi.org/10.1017/S0376892912000458.
Emanuelsson U., 2008, Semi-natural grasslands in Europe today, Grassland Science in Europe, 13, 3–8.
Feurdean A., Ruprecht E., Molnár Z., Hutchinsond S.M., Hicklera T., 2018, Biodiversity-rich European grasslands: Ancient, forgotten ecosystems, Biological Conservation, 228, 224–232. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2018.09.022.
Gospodarowanie gruntami rolnymi Skarbu Państwa na obszarach parków narodowych oraz przyznawanie płatności w ramach Wspólnej Polityki Rolnej na obszarach parków narodowych i krajobrazowych. Informacja o wynikach kontroli, 2021, Najwyższa Izba Kontroli, Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi, KRR.430.005.2021.
Habel J.C., Dengler J., Janišova M., Török P., Wellstein C., Wiezik M., 2013, European grassland ecosystems: Threatened hotspots of biodiversity, Biodiversity Conservation, 22, 2131–2138. https://doi.org/10.1007/s10531-013-0537-x.
Halada L., Evans D., Romao C., Petersen J.E., 2011, Which habitats of European importance depend on agricultural practices? Biodiversity and Conservation, 20, 2365–2378. https://doi.org/10.1007/s10531-011-9989-z.
Hochkirch A., Nieto A., García Criado M., Cálix M., Braud Y., Buzzetti F.M. i in., 2016, European Red List of Grasshoppers, Crickets and Bush-crickets, Publications Office of the European Union, Luxembourg.
Hönigová I., Vačkář D., Lorencová E., Melichar J., Götzl M., Sonderegger G., Oušková V., Hošek M., Chobot K., 2012, Survey on grassland ecosystem services: Report to the EEA – European Topic Centre on Biological Diversity, Nature Conservation Agency of Czech Republic, Prague.
Janišová M., Bojko I., Ivașcu C.M., Iuga A. Biro A.S., Magnes M., 2023, Grazing hay meadows: History, distribution, and ecological context, Applied Vegetation Science, 26, e12723. https://doi.org/10.1111/avsc.12723.
Kaźmierczakowa R., 1992, Skład florystyczny i biomasa runi nie użytkowanych łąk pienińskich oraz zmiany wywołane jednorazowym koszeniem, Pieniny – Przyroda i Człowiek, 2, 13–24.
Kleijn D., Sutherland W.J., 2003, How effective are European agri-environment schemes in conserving and promoting biodiversity? Journal of Applied Ecology, 40, 947–969. https://doi.org/10.1111/j.1365-2664.2003.00868.x.
Kornaś J., Medwecka-Kornaś A., 1967, Zespoły roślinne Gorców. I: Naturalne i na wpół naturalne zespoły nieleśne, Fragmenta Floristica et Geobotanica, 13, 2, 167–316.
Kostuch R., 1983, Rolnictwo i pasterstwo w rejonie babiogórskim, [w:] K. Zabierowski (red.), Park Narodowy na Babiej Górze. Człowiek i przyroda, Studia Naturae, seria B, 29, 197–207.
Kozak M., 2007, Zróżnicowanie zbiorowisk łąkowych w Gorcach (Polskie Karpaty Zachodnie), Prace Botaniczne, 41.
Kozak J., 2010, Forest cover changes and their drivers in the Polish Carpathian Mountains since 1800, [w:] H. Nagendra, J. Southworth (red.), Reforesting landscapes: Linking pattern and process, Landscape Series, 10, Springer, Dordrecht, 253–273. https://doi.org/10.1007/978-1-4020-9656-3_11.
Kucharzyk S., Szary A., 2021, Wpływ koszenia na różnorodność i skład gatunkowy łąk w „krainie dolin” Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Roczniki Bieszczadzkie, 29, 21–46.
Lasanta T., Arnáez B., Pascual N., Ruiz-Flano P., Errea M.P., Lana-Renault N., 2017, Space-time process and drivers of land abandonment in Europe, Catena, 149(3), 810–823. https://doi.org/10.1016/j.catena.2016.02.024.
McGinlay J., Gowing D.J.G., Budds J., 2017, The threat of abandonment in socioecological landscapes: farmers’ motivations and perspectives on high nature value grassland conservation, Environmental Science & Policy 69, 39–49. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2016.12.007.
Merunková K., Preislerová Z., Chytrý M., 2012, White Carpathian grasslands: Can local ecological factors explain their extraordinary species richness? Preslia, 84, 311–325.
Michalik S., 1986, Pasterstwo a ochrona przyrody w parkach narodowych polskich Karpat, Chrońmy Przyrodę Ojczystą, 42, 4, 19–29.
Michalik S., 1989, Biocenozy półnaturalne w parkach narodowych i rezerwatach, ich znaczenie i celowość ochrony, Chrońmy Przyrodę Ojczystą, 45, 3, 21–29.
Molik E., Ślezińska-Iwanicz R., Nahajło K., 2018, Wypas wielkoobszarowy owiec jako przykład wielowiekowego gospodarowania metodami rozwoju zrównoważonego na terenie Beskidu Śląskiego i Żywieckiego, Wiadomości Zootechniczne, 56, 1, 132–137.
Ochrona środowiska, 2024, GUS, Warszawa.
Pe’er G., Lakner S., 2020, The EU’s Common Agricultural Policy Could Be Spent Much More Efficiently to Address Challenges for Farmers, Climate, and Biodiversity, One Earth, 3(2), 173–175. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2020.08.004.
Pierścińska A. i in., 2014, Operat ochrony ekosystemów nieleśnych, [w:] Plan ochrony Gorczańskiego Parku Narodowego, Archiwum GPN [niepubl.].
Popko-Tomasiewicz K., 2006, Pasterstwo, [w:] W. Różański (red.), Gorczański Park Narodowy – 25 lat ochrony dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego Gorców, GPN, Poręba Wielka, 225–229.
Plan Strategiczny dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027, Broszura informacyjna MRiRW, 2022.
Sirami C., Brotons L., Martin J.L., 2007, Vegetation and songbird response to land abandonment: From landscape to census plot, Diversity and Distributions, 13, 42–52. https://doi.org/10.1111/j.1472-4642.2006.00297.x.
Sitzia T., Semenzato P., Trentanovi G., 2010, Natural reforestation is changing spatial pattern of rural mountain and hill landscapes: A global overview, Forest Ecology and Management, 259, 1354–1362. https://doi.org/10.1016/j.foreco.2010.01.048.
Sobala M., Myga-Piątek U., Szypuła B., 2020, Assessment of Changes in a Viewshed in the Western Carpathians Landscape as a Result of Reforestation, Land, 9, 430. https://doi.org/10.3390/land9110430.
Solon J., Borzyszkowski J., Bidłasik M., Richling A., Badora K., Balon J., Brzezińska-Wójcik T., Chabudziński Ł., Dobrowolski R., Grzegorczyk I., Jodłowski M., Kistowski M., Kot R., Krąż P., Lechnio J., Macias A., Majchrowska A., Malinowska E., Migoń P., Myga-Piątek U., Nita J., Papińska E., Rodzik J., Strzyż M., Terpiłowski S., Ziaja W., 2018, Physico-geographical mesoregions of Poland – verification and adjustment of boundaries on the basis of contemporary spatial data, Geographia Polonica, 91, 2, 143–170. https://doi.org/10.7163/GPol.0115.
Sucholas J., Molnár Z., Łuczaj Ł., Luick R., Poschlod P., 2025, Are agri-environmental schemes doing their job? Evidence from Biebrza National Park, Poland, Land Use Policy, 148, 107390. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2024.107390.
Szewczyk M., 2017, Bioróżnorodność na łąkach i pastwiskach w programach rolnośrodowiskowych, Roczniki Bieszczadzkie, 25, 125–126.
Tokarczyk N., 2012, Znaczenie górnoreglowych polan dla turystyki w Gorcach, Folia Turistica, 26, 133–148.
Tokarczyk N., 2018, Challenges for the conservation of semi-natural grasslands in mountainous national parks – case studies from the Polish Carpathians, Carpathian Journal of Earth and Environmental Sciences, 13, 1, 187–198. https://doi.org/10.26471/cjees/2018/013/017.
Tokarczyk N., 2025, Przyrodnicze uwarunkowania zarastania polan reglowych w parkach narodowych polskich Karpat, Wyd. IGiGP UJ, Kraków.
Török P., Dengler J., 2018, Palaearctic grasslands in transition: Overarching patterns and future prospects, [w:] V.R. Squires, J. Dengler, L. Hua, H. Feng (red.), Grasslands of the World: Diversity, Management and Conservation, CRC Press, Boca Raton, 15–25.
Török P., Dembicz I., Dajić-Stevanović Z., Kuzemko A., 2020, Grasslands of Eastern Europe, [w:] M.I. Goldstein, D.A. DellaSala, D.A. DiPaolo (red.), Encyclopedia of the world’s biomes, Volume 3: Forests – trees of life. Grasslands and shrublands – sea of plants, Elsevier, Amsterdam, NL, 703–713.
Török P., Janišová M., Kuzemko A., Rūsiņa S., Dajić Stevanović Z., 2018, Grasslands, their Threats and Management in Eastern Europe, [w:] V.R. Squires, J. Dengler, L. Hua, H. Feng (red.), Grasslands of the World: Diversity, Management and Conservation, CRC Press, Boca Raton, 64–88.
Warunkowość. Normy (GAEC) i wymogi (SMR) w ramach Wspólnej Polityki Rolnej w perspektywie 2023–2027, Materiał informacyjny ARiMR, 2023.
WallisDeVries M.F., van Swaay C.A.M., 2009, Grasslands as habitats for butterflies in Europe, [w.] P. Veen, R. Jefferson, J. de Smidt, J. van der Straaten (red.), Grasslands in Europe of high nature value, KNNV Publishing, Zeist 27–34.
Wilkin J., 2008, Wielofunkcyjność rolnictwa i obszarów wiejskich, [w:] M. Kłodziński (red.), Wyzwania przed obszarami wiejskimi i rolnictwem w perspektywie lat 2014–2020, IRWiR PAN, Warszawa, 9–20.
Zarzycki J., 1999, Ekologiczne podstawy kształtowania ekosystemów łąkowych Babiogórskiego Parku Narodowego, Studia Naturae, 45, IOP PAN, Kraków.
Zarzycki J., Korzeniak J., 2013, Łąki w polskich Karpatach – stan aktualny, zmiany i możliwości ich zachowania, Roczniki Bieszczadzkie, 21, 18–34.
Zindler M., Haensel M., Fricke U., Schmitt T.M., Tobisch C., Koellner T., 2024, Improving Agri-environmental Schemes: Suggestions from Farmers and Nature Managers in a Central European Region, Environmental Management, 73, 826–840. https://doi.org/10.1007/s00267-023-01922-w.
Informacje: Prace Geograficzne, 2025, Zeszyt 179, s. 22-45
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 11.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Finansowanie artykułu:
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Podziękowania:
Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 413
Liczba pobrań: 362
