FAQ
logo Uniwersytetu Jagiellońskiego
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Audyt krajobrazowy – nowy pretekst do badań krajobrazowych czy krok wstecz? Pierwsze wnioski z procedury opracowania audytu

Data publikacji: 03.2025

Prace Geograficzne, 2024, Zeszyt 177, s. 29-50

https://doi.org/10.4467/20833113PG.24.024.21107

Autorzy

Jarosław Czochański
Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Gdański
, Polska
https://orcid.org/0000-0003-0695-3171 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Audyt krajobrazowy – nowy pretekst do badań krajobrazowych czy krok wstecz? Pierwsze wnioski z procedury opracowania audytu

Abstrakt

W 2015 r. nastąpiły w polskim systemie prawnym zmiany stanowiące efekt opóźnionego wdrożenia zapisów dokumentu Europejskiej Konwencji Krajobrazowej z 2000 r., wprowadzające m.in. wykonanie audytów krajobrazowych na poziomie województw. Zmiany te wprowadziła Ustawa z dnia 24 kwietnia 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu – zwana powszechnie „ustawą krajobrazową”. Na potrzeby tego działania opracowana została nowa, odrębna metodyka i procedura badawcza, oparta na doświadczeniach badań krajobrazowych i kulturowych w Polsce, po raz pierwszy przyjęta w postaci aktu prawa – tj. Rozporządzenia Rady Ministrów. Na zakres audytu krajobrazowego składa się identyfikacja cech przyrodniczych i kulturowych krajobrazu, wyróżnienie jednostek krajobrazowych stanowiących jednolite typologicznie jednostki niższego rzędu od mikroregionów, wykonanie ich badania i ustrukturyzowanej charakterystyki, ocena walorów i zagrożeń oraz – na ich podstawie, wyznaczenie tzw. krajobrazów priorytetowych, wyróżniających się najwyższymi walorami pod względem przyrodniczym, kulturowym i fizjonomicznym. Dla tych krajobrazów następuje opracowanie wniosków i rekomendacji, służących ochronie ich walorów i zrównoważonemu wykorzystaniu ich przestrzeni. Mimo relatywnie długiego okresu przygotowania wymienionego rozporządzenia (ukazało się ono dopiero w 2019 r.) nie ustrzeżono się błędów merytorycznych, polegających na niepełnym zdefiniowaniu zróżnicowania typologicznego krajobrazów Polski, nieprecyzyjnym wskazaniu metod ich wyznaczania i budzącej zastrzeżenia procedurze wyznaczania krajobrazów priorytetowych. Cała metodyka jest na tyle skomplikowana i szczegółowa, że prace nad audytem krajobrazowym, do końca 2023 r. zakończyły jedynie dwa województwa. Pomimo przygotowania dobrych założeń merytorycznych w sferze naukowej, z doświadczeń wykonywania audytów w województwach dobitnie wynika nieprecyzyjne określenie metod wyznaczania i typologizacji jednostek krajobrazowych, błędne sformułowanie sformalizowanych metod służących wyznaczeniu krajobrazów priorytetowych oraz – w rezultacie – uzyskanie zróżnicowanych, niejednorodnych w skali kraju i niezadowalających wyników. Ze względu na bardzo szeroki zakres problemów przeprowadzenia audytu krajobrazowego w artykule skupiono się na ocenie jego pierwszej, zakończonej już części, podziału przestrzeni na jednostki krajobrazowe wg przyjętych kryteriów podziału i typologii oraz ocenie błędów i rozpoznanych problemów wdrażania procedur badawczych. Wnioskiem z tej oceny jest twierdzenie o potrzebie weryfikacji założeń metodycznych audytu, praktycznie na każdym etapie wprowadzonej procedury. Artykuł nie odwołuje się do analogicznych doświadczeń zagranicznych i ma charakter dyskusyjny, skupiając się na wykazaniu błędów i problemów, wymagających zdaniem autora naprawy.

Bibliografia

Pobierz bibliografię

Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, 1993–1999, koncepcja i oprac. nauk. PAN, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania, red. nacz. M. Najgrakowski, wyd. Główny Geodeta Kraju, Warszawa.

Badora K., Jakubiec U., 2018, Zastosowanie metodyki audytu krajobrazowego do identyfikacji krajobrazów w skali lokalnej na przykładzie gminy Szczyrk, Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, 39(1), 25–40.

Balon J., Krąż P., 2015, Przestrzenne zróżnicowanie i cechy charakterystyczne krajobrazów Polski w ujęciu fizycznogeograficznym, Problemy Ekologii Krajobrazu, XL, 77–84.

Chmielewski T.J., 2020, Audyt krajobrazów Polski. Geneza i oczekiwania, Warsztaty z Geografii Turyzmu, 10.

Chmielewski T.J., Myga-Piątek U., Solon J., 2015, Typologia aktualnych krajobrazów Polski, Przegląd Geograficzny, 87(3), 377–408.

Council of Europe Landscape Convention, 2000, ETS no. 176, Florence, https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=176 (10.04.2025).

Degórski M., Ostaszewska K., Richling A., Solon J., 2014, Współczesne kierunki badań krajobrazowych w kontekście wdrażania Europejskiej Konwencji Krajobrazowej, Przegląd Geograficzny, 86(3), 295–316.

Ekspertyza w zakresie konsekwencji prawnych sporządzenia audytu krajobrazowego, 2021, oprac. na zamówienie GDOŚ, Kancelaria Radcy Prawnego Anna Fogel, Warszawa, 67 (mnsc.).

Forman R.T.T., Godron M., 1986, Landscape Ecology, John Wiley & Sons Ltd., New York.

Instrukcja opracowania i wydania Szczegółowej mapy geologicznej Polski w skali 1: 50000, 2004, wyd. 2, PIG, Min. Środ., NFOŚiGW, Warszawa.

Europejska Konwencja Krajobrazowa, sporządzona we Florencji dnia 20 października 2000 r., Dz.U. 2006 nr 14 poz. 98.

Kistowski M., 2018, Podział Pojezierza Kaszubskiego na mikroregiony fizycznogeograficzne, [w:] M. Kistowski, U. Myga-Piątek, J. Solon (red.), Studia nad regionalizacją fizycznogeograficzną Polski, Prace Geograficzne, 266, IGiPZ PAN, 129–142.

Kondracki J., 1960, Typy krajobrazu naturalnego (środowiska geograficznego) w Polsce, Przegląd Geograficzny, 32(1–2), 23–34.

Kondracki J., 1976, Podstawy regionalizacji fizycznogeograficznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Kondracki J., 1977, Regiony fizycznogeograficzne Polski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Kondracki J., Richling A., 1994, Regiony fizycznogeograficzne (skala 1: 1500 000), mapa 53.3. [w:] Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, Główny Geodeta Kraju, IGiPZ PAN, PPWK, Warszawa.

Kot R., Leśniak K., 2006, Ocena georóżnorodności za pomocą miar krajobrazowych – podstawowe trudności metodyczne, Przegląd Geograficzny, 78(1), 24–45.

Kozak J., Luc M., Ostapowicz K., Ziolkowska E., 2014, Pozyskiwanie i analiza danych o pokryciu terenu a badania struktury przestrzennej krajobrazu, [w:] W. Ziaja, M. Jodłowski (red.), Struktura środowiska przyrodniczego a fizjonomia krajobrazu, IGiGP UJ, Kraków, 63–84.

Krummel J.R., Gardner R.H., Sugihara G., O/Neill R.V., Coleman P.R., 1987, Landscape patterns in a disturbed environment, Oikos, 48.

Kupfer J.A., 2012, Landscape ecology and biogeography: Rethinking landscape metrics in a post-FRAGSTATS landscape, Progress in Physical Geography: Earth and Environment, 36(3), 400–420.

Lencewicz S., 1922, Kurs geografji Polski, Gł. Księg. Wojsk., Warszawa.

Lencewicz S., 1955, Geografia fizyczna Polski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Myga-Piątek U., 2012, Krajobraz kulturowy. Aspekty ewolucyjne i typologiczne, Uniwersytet

Śląski, Katowice.

Myga-Piątek U., Nita J., Sobala M., Pukowiec K., Dzikowska P., Żemła-Siesicka A., Piątek J., 2015, Sporządzenie audytu krajobrazowego – testowanie metodyki identyfikacji i oceny krajobrazu, Envi Consulting, Będzin (mnsc).

Ochocka J., 1931, Krajobraz Polski w świetle mapy wysokości względnych, Prace Geograficzne, XIII, Lwów.

Ormicki W., 1931, Samodzielne badania geograficzne na prowincji (zarys metodologiczny i bibliograficzny), nakł. Wołyńskiego Zarządu Okręgowego Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, Równe.

Pietkiewicz S., 1947, Podział morfologiczny Polski północnej i środkowej. Czasopismo Geograficzne, 18, 123–169.

Pietrzak M., 1998, Syntezy krajobrazowe – założenia, problemy, zastosowania, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.

Plit J., 2016, Krajobrazy kulturowe Polski i ich przemiany, IGiPZ PAN, Prace Geograficzne, Warszawa.

Pukowiec-Kurda K., Sobala M., 2016, Nowa metoda oceny stopnia antropogenicznego przekształcenia krajobrazu na podstawie metryk krajobrazowych, Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, 31, 73–86.

Richling A., 1984, Typology od natural landscape in Poland on the scale 1: 500000, Miscellanea Geographica, 1(1), 27–32.

Richling A. 1992, Kompleksowa geografia fizyczna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Richling A., 2017, Rozwój poglądów na typologię krajobrazu Polski, mat. konf. Nauka dla ochrony i kształtowania krajobrazu, GDOŚ, Warszawa, https://ochronaprzyrody.gdos.gov.pl/files/artykuly/90922/Rozw%C3%B3j-pogl%C4%85d%C3%B3w-na-typologi%C4%99-krajobrazu-Polski---A.Richling_icon.pdf.

Richling A., Dąbrowski A., 1995, Mapa typów krajobrazów naturalnych Polski, plansza 53.1, [w:] Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, Główny Geodeta Kraju, IGiPZ PAN, Warszawa.

Richling A., Lechnio J., 2005, Koncepcja krajobrazu – operatory i indykatory ewolucji systemów przyrodniczych, [w]: A. Richling, J. Lechnio (red.), Z problematyki funkcjonowania krajobrazów nizinnych, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych UW, Warszawa, 11–27.

Richling A., Solon J., 2011, Ekologia krajobrazu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Romer E., 1964, O krajobrazie, [w:] E. Romer, Wybór prac, t. 4, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 75–96.

Roo-Zielińska E., Solon J., Degórski M., 2007, Ocena stanu i przekształceń środowiska przyrodniczego na podstawie wskaźników geobotanicznych, krajobrazowych i glebowych (podstawy teoretyczne i przykłady zastosowań), Monografie 9, IGiPZ PAN, Warszawa.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 stycznia 2019 r. w sprawie sporządzania audytów krajobrazowych, Dz.U. 2019 poz. 394 (ze zm.).

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 października 2022 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie sporządzania audytów krajobrazowych, Dz.U. 2022 poz. 2308.

Smoleński J., 1912, Krajobraz Polski, Wydawnctwo Jakuba Mortkowicza, Warszawa.

Shao G., Wu J., 2008, On the accuracy of landscape pattern analysis using remote sensing data, Landscape Ecology, 23, 505–511.

Solon J., 2002, Ocena różnorodności krajobrazu na podstawie analizy struktury przestrzennej roślinności, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. S. Leszczyckiego, Prace Geograficzne, 185.

Solon J., 2007, Współczesne koncepcje ekologiczno-krajobrazowe i ich przenikanie do innych nauk o środowisku przyrodniczym, [w:] K. Ostaszewska, I. Szumacher, S. Kulczyk, E. Malinowska (red.), Znaczenie badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych UW, Warszawa, 57–74.

Solon J., 2008, Przegląd wybranych podejść do typologii krajobrazu, Problemy Ekologii Krajobrazu, 20, 25–33.

Solon J., 2015, Audyt krajobrazowy – zakres i metodologia (zakres tematyczny, planowanie, etapowanie i organizacja prac, zespoły wykonawców i szacunkowe koszty zewnętrzne), Materiały Konferencji „Wdrażanie ustawy krajobrazowej w praktyce” MIiR i KPZK, 3–4 listopada 2015, Warszawa.

Solon J., Plit J., Kistowski M., Milewski P., 2014, „Identyfikacja i ocena krajobrazów – metodyka oraz główne założenia”, Zadanie 1: Propozycja podstawowej klasyfikacji krajobrazów w oparciu o dotychczasowe opracowania w zakresie regionalizacji fizycznogeograficznej oraz typologii krajobrazów, z uwzględnieniem zróżnicowania geologicznego, morfometrycznego, genezy rzeźby i roślinności potencjalnej oraz zróżnicowania historycznokulturowego, PAN IGiPZ, Warszawa (mnsc).

Solon J., Chmielewski T.J., Myga-Piątek U., Kistowski M., 2014, Przygotowanie opracowania pt. „Identyfikacja i ocena krajobrazów – metodyka oraz główne założenia”. Zadanie III.1: Opracowanie szczegółowej instrukcji postępowania, prowadzącej wykonawcę audytu od rozpoczęcia prac do pełnego zakończenia. Wersja 02. (konsultacje: Z. Myczkowski, J. Plit). Opracowanie przygotowane dla Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska.

Solon J., Chmielewski T.J., Myga-Piątek U., Kistowski M., 2015, Identyfikacja i ocena krajobrazów Polski – etapy i metody postępowania w toku audytu krajobrazowego w województwach, Problemy Ekologii Krajobrazu, 40, 55–76.

Urban D.L., O’Neill R.V., Shugart H.H., Jr., 1987, Landscape Ecology: A hierarchical perspective can help scientists understand spatial patterns, BioScience, 37(2), 119–127.

Ustawa z dnia 21 marca 1991 r. o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej, Dz.U. 2023 poz. 960 (ze zm.).

Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, Dz.U. 2004 nr 92 poz. 880 (ze zm.).

Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568 (ze zm.).

Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, Dz.U. 2003 nr 80 poz. 717 (ze zm.).

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska, Dz.U. 2001 nr 62 poz. 627 (ze zm.).

Wodziczko A., 1945, O uprawie krajobrazu, „Chrońmy przyrodę ojczystą”, 1, 2–3, 1–8.

Zwierzchowska I., Stępniewska M., Łowicki D., 2010, Możliwości wykorzystania programu FRAGSTATS w badaniach środowiska przyrodniczego, Przegląd Geograficzny, 82(1), 85–102.

Informacje

Informacje: Prace Geograficzne, 2024, Zeszyt 177, s. 29-50

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Audyt krajobrazowy – nowy pretekst do badań krajobrazowych czy krok wstecz? Pierwsze wnioski z procedury opracowania audytu
Angielski: Landscape audit – new pretext for landscape research or a step backwards? First findings from the audit procedure

Autorzy

https://orcid.org/0000-0003-0695-3171

Jarosław Czochański
Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Gdański
, Polska
https://orcid.org/0000-0003-0695-3171 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Gdański
Polska

Publikacja: 03.2025

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

Udział procentowy autorów:

Jarosław Czochański (Autor) - 100%

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Polski

Audyt krajobrazowy – nowy pretekst do badań krajobrazowych czy krok wstecz? Pierwsze wnioski z procedury opracowania audytu

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE