Andrzeja Milczanowskiego koncepcje działalności opozycyjnej w ostatniej dekadzie PRL
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 30.12.2025
Pomorskie Studia Naukowe, 2025, 1, s. 47-70
Autorzy
Andrzeja Milczanowskiego koncepcje działalności opozycyjnej w ostatniej dekadzie PRL
Andrzej Milczanowski był jedną z najważniejszych postaci szczecińskiej opozycji solidarnościowej w latach 80. XX wieku. Był członkiem „Solidarności” od 1980 r. W okresie legalnej działalności związku wspierał jego struktury regionalne i zakładowe od strony prawnej. Angażował się również w działalność tzw. Sieci, w ramach której brał udział w pracach nad projektem ustawy o samorządzie pracowniczym. W stanie wojennym był jednym z liderów strajku w Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego, za co został skazany na karę pięciu lat pozbawienia wolności wyrokiem sądu wojskowego w Bydgoszczy. Po odzyskaniu wolności w 1984 r. od razu zaangażował się w działalność podziemia solidarnościowego. Utworzył nowy ośrodek kierowniczy podziemnej „Solidarności” w Szczecinie (Radę Koordynacyjną) i stanął na jego czele. Jako reprezentant Pomorza Zachodniego wchodził tez do władz krajowych nielegalnego związku: tajnej Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej, a następnie (od 1987 r.) jawnej Krajowej Komisji Wykonawczej. Prowadziło go to do konfliktu z Marianem Jurczykiem – przewodniczącym Zarządu Regionu Pomorza Zachodniego wybranym w demokratycznych wyborach przed wprowadzeniem stanu wojennego. Dzięki trafnym koncepcjom na działalność opozycyjną w podziemiu oraz ich konsekwentnej realizacji rola Milczanowskiego z roku na rok rosła. Opowiadał się wówczas za ustawicznym domaganiem się od władz przywrócenia pluralizmu związkowego. W 1986 r. poparł pomysł Stanisława Możejki ze Świnoujścia występowania do sądów z wnioskami o rejestrację zakładowych struktur związku. Latem 1988 r. był jednym z liderów strajku w szczecińskim porcie, który był częścią fali protestów, która zmusiła władze do powrotu do rozmów z „Solidarnością”. W 1989 r. uczestniczył w obradach Okrągłego Stołu w podstoliku ds. reformy prawa i sądów. Jesienią tego roku ogłosił wycofanie się z działalności związkowej uznając, że jego zasadniczy cel – ponowna legalizacja „Solidarności” – został zrealizowany.
„Grot” 1984, 1985, 1987.
„Jedność. Tygodnik NSZZ Solidarność Pomorza Zachodniego” 1981, 1989.
„Obraz. Miesięcznik Społeczny” 1984.
„Polityka” 2020.
Archiwum Instytut Pamięci Narodowej w Bydgoszczy, sygn. 51/43.
Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie, sygn. 0012/369.
Dudek A., Historia polityczna Polski 1989–2023, Warszawa 2023.
Dz. U. 1982, nr 32, poz. 216, Ustawa z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych.
Friszke A., Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” (1982–1987) [w:] „Solidarność” podziemna 1981–1989, red. A. Friszke, Warszawa 2006.
Gołembiowska B., Zanim runęły mury. Zbiór wywiadów z czołowymi opozycjonistami okresu PRL-u, Gdańsk 2024.
Jagielski K., Za burtą legendy, Szczecin 1992.
Konwencja nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca stosowania zasad prawa organizowania się i rokowań zbiorowych przyjęta w Genewie 1 VII 1949 r., https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k098.html.
Konwencja nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca wolności związkowej i ochrony praw związkowych przyjęta w San Francisco 9 VII 1948 r., https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k087.html.
Kubaj A., Komitety założycielskie NSZZ „Solidarność” (4 XI 1986–27 II 1988) [w:] Zarejestrujcie nam „Solidarność”! Strajk sierpniowy 1988 r. w Szczecinie, red. A. Kubaj, M. Maciejowski, Szczecin 2009.
Kubaj A., Nie wyrośli z marzeń. Szczecińska podziemna Solidarność, Warszawa 2011.
Kuchcińska-Kurcz A., Samotny strajk. Sierpień 1988, Szczecin 2018.
Luszniewicz J., Solidarność – Samorząd pracowniczy – Transformacja systemu. O programie gospodarczym Sieci Organizacji Zakładowych NSZZ „Solidarność” wiodących zakładów pracy (rok 1981), Warszawa 2008.
Milczanowski A., „Solidarność była najwspanialszą sprawą w moim życiu” [w:] Mój Sierpień ’80. Pomorze Zachodnie na drodze do wolności, Szczecin 2015.
Milczanowski A., Wspomnienia z okresu 1981–1984, mps bez tytułu, w zbiorach autora.
Narodziny „Solidarności”. Krajowa Komisja Porozumiewawcza 17 września – 10 listopada 1980 r., wstęp i oprac. T. Kozłowski, Warszawa 2013.
Nyzio A., Rakowiecka w remoncie: Transformacja polityki bezpieczeństwa wewnętrznego Polski w latach 1989–1993, Kraków 2021.
Obywatelski Komitet Porozumiewawczy „Solidarność” Regionu Pomorzu Zachodnie. Powstanie i działalność od marca do czerwca 1989 roku. Relacje i dokumenty, red. M. Machałek, J. Macholak, W. Puzyna, Szczecin 2014.
Paziewski M., Andrzej Milczanowski [w:] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–1989, t. 1, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2000.
Paziewski M., Przedsierpniowa opozycja demokratyczna na Pomorzu Zachodnim [w:] Między Warszawą a regionem. Opozycja przedsierpniowa na Pomorzu Zachodnim, red. K. Kowalczyk, M. Paziewski, M. Stefaniak, Szczecin 2008.
Przemówienie Andrzeja Milczanowskiego do stoczniowców wygłoszone w sali głównej świetlicy Stoczni im. Adolfa Warskiego 14 XII 1981 r., nagranie w zbiorach autora.
Ramowa instrukcja strajkowa dla Zakładowych Komitetów Strajkowych, Szczecin, 30 VIII 1981 r., kopia w zbiorach autora.
Relacje Andrzeja Milczanowskiego z 11 października, 5, 29 listopada 2019 r., 16 czerwca 2021 r., nagrania w zbiorach autora.
Siedziako M., Andrzej Milczanowski (1939–2024). Szkic do portretu opozycjonisty czasów PRL, mps złożony do druku w czasopiśmie naukowym „Wolność i Solidarność. Studia z dziejów opozycji wobec komunizmu i dyktatury”.
Siedziako M., Marian Jurczyk (1935–2014). Biografia polityczna szczecińskiej legendy „Solidarności”, Gdańsk 2024.
Siedziako M., O włos od tragedii? Rozbicie strajku w Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego 14/15 grudnia 1981 r., „Pamięć i Przyszłość” 2021, nr 4 (54).
Siedziako M., Strajk w Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego po 13 grudnia 1981 roku, „Wolność i Solidarność” 2021–2022, nr 13-14.
Siedziako M., Szczeciński Sierpień ’88 w trójkącie: władze − Kościół − opozycja [w:] Polski rok 1988, red. M. Przeperski, P. Ruchlewski, Gdańsk 2024.
Szczegółowe zasady działania Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego NSZZ „Solidarność” w Szczecinie, Szczecin, 30 III 1981 r., kopia w zbiorach autora.
Wójcikowa S., Milczanowski Andrzej [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976–1989, t. 1, red. M. Łątkowska et. al., Warszawa 2010.
Z archiwum szczecińskiego strajku. Sierpień 1988 roku. Ze zbiorów Edwarda Radziewicza i Andrzeja Milczanowskiego, oprac. M. Machałek, Szczecin 2005.
Zarejestrujcie nam „Solidarność”! Strajk sierpniowy 1988 r. w Szczecinie, red. A. Kubaj, M. Maciejowski, Szczecin 2009.
Informacje: Pomorskie Studia Naukowe, 2025, 1, s. 47-70
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 30.12.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY-SA
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 41
Liczba pobrań: 21