FAQ
Logo Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Zarys dziejów parafii ewangelicko-augsburskiej w Izbicy Kujawskiej do 1945 roku. Część II. Okres od 1 stycznia 1934 roku do końca II wojny światowej

Data publikacji: 01.12.2025

Polonia Maior Orientalis, 2025, XII, s. 117-158

https://doi.org/10.4467/27204006PMO.25.006.22251

Autorzy

Błażej Nowicki
Toruńskie Towarzystwo Ewangelickie
, Polska
https://orcid.org/0009-0007-3274-8282 Orcid
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Zarys dziejów parafii ewangelicko-augsburskiej w Izbicy Kujawskiej do 1945 roku. Część II. Okres od 1 stycznia 1934 roku do końca II wojny światowej

Abstrakt

Protestanci w Izbicy Kujawskiej pojawili się w II połowie XVI wieku, a jednym z pierwszych pastorów pełniących posługę w Izbicy był ksiądz Daniel Mikołajewski, współtwórca „Biblii Gdańskiej”. Postępująca kontrreformacja zatrzymała proces rozwoju izbickiego zboru. Odrodzenie protestantyzmu na Kujawach, w tym Izbicy, możliwe było dzięki napływowi kolonistów niemieckich, którzy pod koniec XVIII wieku założyli m.in. takie wsie jak Pasieka czy Tymień. Z upływem czasu ewangelicy zaczęli osiedlać się również w samej Izbicy. Dzięki staraniom miejscowych luteran na początku XX wieku wybudowane zostały dwa kościoły ewangelickie (w Izbicy i Pasiece), co wydatnie przyczyniło się do podniesienia izbickiego kantoratu do rangi filiału 1 stycznia 1910 roku. Nie oznaczało to końca rozwoju organizacyjnego. 3 grudnia 1933 roku podjęto decyzję o uformowaniu samodzielnej parafii z pastorem, mającym siedzibę zamieszkania w Izbicy. Zmiany te weszły w życie 1 stycznia 1934 roku. Było to spełnienie marzeń izbickich ewangelików. Pomyślny rozwój parafii przerwała II wojna światowa, w następstwie której większość wiernych opuściła te tereny.

Bibliografia

Pobierz bibliografię
Źrodła:

Archiwum Państwowe w Poznaniu, Parafia Ewangelicko-Augsburska w Izbicy Kujawskiej

Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie, Akta gminy Izbica Kujawska [1848] 1870-1954

Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Toruniu, Delegatura we Włocławku, Karta cmentarza wyznaniowego parafialnego ewangelickiego w Izbicy

Prasa:

„Der Heimatbote” – 1954

„Der Volksfreund” – 1937

„Freie Presse” – 1937

„Głos Ewangelicki“ – 1927, 1931, 1934, 1937-1938

„Ostdeutscher Beobachter” – 1941

„Przegląd Ewangelicki – 1934

„Weg und Ziel“ – 1986-1987

„Zwiastun Ewangeliczny” – 1936

Opracowania:

Alabrudzińska E. (2004), Protestantyzm w Polsce w latach 1918-1939, Toruń

Alabrudzińska E. (2009), Rozłam narodowościowy? Rozwój opozycji w Kościele Ewangelicko-Augsburskim w Polsce w latach 1933-1939, [w:] Polski protestantyzm w czasach nazizmu i komunizmu, Toruń

Böhler J. (2011), Najazd 1939. Niemcy przeciw Polsce, Kraków

Burmistrzak S. (2021), Znamię epoki. Ludzki los utrwalony w historii Kujaw Leśnych i Borowych, Bydgoszcz

Gastpary W. (1981), Protestantyzm w Polsce w dobie dwóch wojen światowych. Część II 1939-1945, Warszawa

Gołdyn P. (2011), Dzieje Sompolna. Tom I, Wiek XX, Sompolno

Grochowina S. (2012), Kościoły ewangelickie na okupowanych ziemiach polskich w latach 1939-1945, [w:] Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI-XX w.).3, Toruń

Gryniakow J. (1976), Ustalenie stanu prawnego dla Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, Warszawa

Hederych J. (1998), Izbica Kujawska w XX wieku, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie”, t. 12

Heike O. (1985), Die deutsche Minderheit in Polen bis 1939. Ihr Leben und Wirken kulturell, gesellschaftlich, politisch. Eine historisch-dokumentarische Analyse, Leverkusen

Janicki K. (2020), Przedwojenna Polska w liczbach, Warszawa

Kacprzak P. (2007), Niemiecka mniejszość narodowa w Polsce w latach 1919-1939, „Studia Lubuskie”, nr 3

Klatt R. (1933), 15 Jahre deutsches Gymnasium zu Sompolno 1917-1932, „Volksfreund-Kalender für Stadt und Land auf das Jahr“ Jg. 7

Kleindienst A., Wagner O. (1985), Der Protestantismus in der Republik Polen 1918/19 bis 1939: im Spannungsfeld von Nationalitätenpolitik und Staatskirchenrecht, kirchlicher und nationaler Gegensätze, Marburg/Lahn

Kluge A. (2000), Lubraniec, Krs. Wloclawek. Nicht verschweigen, was damals war. Bericht aus der Geminde Lubraniec, Krs. Wloclawek, [w:] Deutsche Dörfer im Kreis Lipno, Dobriner Land Teil II, hrsg. von Elfriede Eichelkraut geb. Tomm, Wuppertal

Kłaczkow J. (2003), Czasopiśmiennictwo protestanckie w Polsce w latach 1918-1939, Toruń

Kłaczkow J. (2008), Protestanckie wydawnictwa prasowe na ziemiach polskich w XIX i pierwszej połowie XX w., Toruń

Kłaczkow J. (2017), Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce w latach 1918-1939, Toruń

Kłaczkow J. (2022), Ksiądz Biskup Andrzej Wantuła (1905-1976), Toruń

Kłaczkow J. (2023), Z indeksem przez świat. Studenckie lata Andrzeja Wantuły (1925-1931), Toruń

Kneifel E. (1937), Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden der Kalischer Diözese, Leipzig

Kneifel E. (1967), Die Pastoren der Evangelisch-Augsburgischen Kirche in Polen:ein biographisches Pfarrebuch mit einem Anhang, Eging

Kneifel E. (1976), Die Evangelische Kirche im Wartheland-Ost (Lodz) – ihr Aufbau und ihre Auseinandersetzung mit dem Nationalsozialismus 1939-1945: eine kirchengeschichtliche Darstellung mit einem Anhang (u. a. auch über die Polnische Evangelisch-Augsburgische Kirche 1945-1975) und mehreren Anlagen, Vierkirchen b. München

Kneifel E. (1982), Chronik der Familie Kneifel in Władysławow-Rosterschütz: vorher in Poniec-Punitz (Polen) 1632-1945, Vierkirchen über München

Kosman M. (1969), Okupacja hitlerowska w Izbicy Kujawskiej, „Przegląd Zachodni”, nr 3

Kotowski A. (2003), Polska polityka narodowościowa wobec mniejszości niemieckiej w latach 1919-1939, Toruń

Krebs B. (1998), Państwo Naród Kościół. Biskup Juliusz Bursche a spory o protestantyzmw Polsce, Bielsko-Biała

Kubiak W. (2009), Parafia i kościół ewangelicki w Izbicy Kujawskiej w latach trzydziestych XX wieku i w okresie okupacji hitlerowskiej w świetle relacji pastora Richarda Kneifla, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie”, t. 24

Łuczak C. (1996), Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939-1945), Poznań

Marszał T. (2020), Mniejszość niemiecka w Polsce Środkowej. Geneza, rozmieszczenie i struktura od końca XVIII w. do II wojny światowej, Łódź

Matelski D. (1997), Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939, Poznań

Matelski D. (2018), Niemcy w II Rzeczypospolitej (1918-1939). 1, Toruń

Mendrok A. (2016), Kościół ewangelicki w Kole. Dzieje budynku w XIX i XX wieku, „Polonia Maior Orientalis”, t. III

Montague P. (2014), Chełmno. Pierwszy nazistowski obóz zagłady, Wołowiec

Nowicki B. (2024), Zarys dziejów parafii ewangelicko-augsburskiej w Izbicy Kujawskiej do 1945 r. Część I. Okres od XVI wieku do końca grudnia 1933 roku, „Polonia Maior Orientalis”, t. XI

Porzycki W. (1997), Posłuszni aż do śmierci (Niemieccy urzędnicy w Kraju Warty 1939-1945), Poznań

Pubantz H. (1996), Sarnowo – Ein Dorf zwischen Weichsel und Warthe, [w:] Deutsche Dörfer im Kreis Lipno, Dobriner Land Teil I, hrsg. von Elfriede Eichelkraut geb. Tomm, Wuppertal

Sawicki J. (1937), Studia nad położeniem prawnym mniejszości religijnych w Państwie Polskim, Warszawa

Sipowicz K. (2016), Prześladowania religijne w Kraju Warty. Represje wobec Polaków i duchowieństwa polskiego a polityka wyznaniowa rządu III Rzeszy 1939-1945, Łódź

Sziling J. (1988), Kościoły chrześcijańskie w polityce niemieckich władz okupacyjnych w Generalnym Gubernatorstwie (1939-1945), Toruń

Szturc J. (1998), Ewangelicy w Polsce. Słownik biograficzny XVI-XX w., Bielsko-Biała

Netografia:

Cmentarz ewangelicki – Sarnowo, [dostęp: 15.11.2023] http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-sarnowo

Informacje

Informacje: Polonia Maior Orientalis, 2025, XII, s. 117-158

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Zarys dziejów parafii ewangelicko-augsburskiej w Izbicy Kujawskiej do 1945 roku. Część II. Okres od 1 stycznia 1934 roku do końca II wojny światowej
Angielski: Historical Overview of the Lutheran Parish in Izbica Kujawska Until 1945

Autorzy

https://orcid.org/0009-0007-3274-8282

Błażej Nowicki
Toruńskie Towarzystwo Ewangelickie
, Polska
https://orcid.org/0009-0007-3274-8282 Orcid
Wszystkie publikacje autora →

Toruńskie Towarzystwo Ewangelickie
Polska

Publikacja: 01.12.2025

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

Udział procentowy autorów:

Błażej Nowicki (Autor) - 100%

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Polski

Zarys dziejów parafii ewangeliscko-augsburskiej w Izbicy Kujawskiej do 1945 roku. Część II. Okres od 1 stycznia 1934 roku do końca II wojny światowej

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE