Zarys dziejów parafii ewangelicko-augsburskiej w Izbicy Kujawskiej do 1945 roku. Część II. Okres od 1 stycznia 1934 roku do końca II wojny światowej
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 01.12.2025
Polonia Maior Orientalis, 2025, XII, s. 117-158
https://doi.org/10.4467/27204006PMO.25.006.22251Autorzy
Zarys dziejów parafii ewangelicko-augsburskiej w Izbicy Kujawskiej do 1945 roku. Część II. Okres od 1 stycznia 1934 roku do końca II wojny światowej
Protestanci w Izbicy Kujawskiej pojawili się w II połowie XVI wieku, a jednym z pierwszych pastorów pełniących posługę w Izbicy był ksiądz Daniel Mikołajewski, współtwórca „Biblii Gdańskiej”. Postępująca kontrreformacja zatrzymała proces rozwoju izbickiego zboru. Odrodzenie protestantyzmu na Kujawach, w tym Izbicy, możliwe było dzięki napływowi kolonistów niemieckich, którzy pod koniec XVIII wieku założyli m.in. takie wsie jak Pasieka czy Tymień. Z upływem czasu ewangelicy zaczęli osiedlać się również w samej Izbicy. Dzięki staraniom miejscowych luteran na początku XX wieku wybudowane zostały dwa kościoły ewangelickie (w Izbicy i Pasiece), co wydatnie przyczyniło się do podniesienia izbickiego kantoratu do rangi filiału 1 stycznia 1910 roku. Nie oznaczało to końca rozwoju organizacyjnego. 3 grudnia 1933 roku podjęto decyzję o uformowaniu samodzielnej parafii z pastorem, mającym siedzibę zamieszkania w Izbicy. Zmiany te weszły w życie 1 stycznia 1934 roku. Było to spełnienie marzeń izbickich ewangelików. Pomyślny rozwój parafii przerwała II wojna światowa, w następstwie której większość wiernych opuściła te tereny.
Archiwum Państwowe w Poznaniu, Parafia Ewangelicko-Augsburska w Izbicy Kujawskiej
Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie, Akta gminy Izbica Kujawska [1848] 1870-1954
Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Toruniu, Delegatura we Włocławku, Karta cmentarza wyznaniowego parafialnego ewangelickiego w Izbicy
„Der Heimatbote” – 1954
„Der Volksfreund” – 1937
„Freie Presse” – 1937
„Głos Ewangelicki“ – 1927, 1931, 1934, 1937-1938
„Ostdeutscher Beobachter” – 1941
„Przegląd Ewangelicki – 1934
„Weg und Ziel“ – 1986-1987
„Zwiastun Ewangeliczny” – 1936
Alabrudzińska E. (2004), Protestantyzm w Polsce w latach 1918-1939, Toruń
Alabrudzińska E. (2009), Rozłam narodowościowy? Rozwój opozycji w Kościele Ewangelicko-Augsburskim w Polsce w latach 1933-1939, [w:] Polski protestantyzm w czasach nazizmu i komunizmu, Toruń
Böhler J. (2011), Najazd 1939. Niemcy przeciw Polsce, Kraków
Burmistrzak S. (2021), Znamię epoki. Ludzki los utrwalony w historii Kujaw Leśnych i Borowych, Bydgoszcz
Gastpary W. (1981), Protestantyzm w Polsce w dobie dwóch wojen światowych. Część II 1939-1945, Warszawa
Gołdyn P. (2011), Dzieje Sompolna. Tom I, Wiek XX, Sompolno
Grochowina S. (2012), Kościoły ewangelickie na okupowanych ziemiach polskich w latach 1939-1945, [w:] Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI-XX w.).3, Toruń
Gryniakow J. (1976), Ustalenie stanu prawnego dla Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, Warszawa
Hederych J. (1998), Izbica Kujawska w XX wieku, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie”, t. 12
Heike O. (1985), Die deutsche Minderheit in Polen bis 1939. Ihr Leben und Wirken kulturell, gesellschaftlich, politisch. Eine historisch-dokumentarische Analyse, Leverkusen
Janicki K. (2020), Przedwojenna Polska w liczbach, Warszawa
Kacprzak P. (2007), Niemiecka mniejszość narodowa w Polsce w latach 1919-1939, „Studia Lubuskie”, nr 3
Klatt R. (1933), 15 Jahre deutsches Gymnasium zu Sompolno 1917-1932, „Volksfreund-Kalender für Stadt und Land auf das Jahr“ Jg. 7
Kleindienst A., Wagner O. (1985), Der Protestantismus in der Republik Polen 1918/19 bis 1939: im Spannungsfeld von Nationalitätenpolitik und Staatskirchenrecht, kirchlicher und nationaler Gegensätze, Marburg/Lahn
Kluge A. (2000), Lubraniec, Krs. Wloclawek. Nicht verschweigen, was damals war. Bericht aus der Geminde Lubraniec, Krs. Wloclawek, [w:] Deutsche Dörfer im Kreis Lipno, Dobriner Land Teil II, hrsg. von Elfriede Eichelkraut geb. Tomm, Wuppertal
Kłaczkow J. (2003), Czasopiśmiennictwo protestanckie w Polsce w latach 1918-1939, Toruń
Kłaczkow J. (2008), Protestanckie wydawnictwa prasowe na ziemiach polskich w XIX i pierwszej połowie XX w., Toruń
Kłaczkow J. (2017), Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce w latach 1918-1939, Toruń
Kłaczkow J. (2022), Ksiądz Biskup Andrzej Wantuła (1905-1976), Toruń
Kłaczkow J. (2023), Z indeksem przez świat. Studenckie lata Andrzeja Wantuły (1925-1931), Toruń
Kneifel E. (1937), Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden der Kalischer Diözese, Leipzig
Kneifel E. (1967), Die Pastoren der Evangelisch-Augsburgischen Kirche in Polen:ein biographisches Pfarrebuch mit einem Anhang, Eging
Kneifel E. (1976), Die Evangelische Kirche im Wartheland-Ost (Lodz) – ihr Aufbau und ihre Auseinandersetzung mit dem Nationalsozialismus 1939-1945: eine kirchengeschichtliche Darstellung mit einem Anhang (u. a. auch über die Polnische Evangelisch-Augsburgische Kirche 1945-1975) und mehreren Anlagen, Vierkirchen b. München
Kneifel E. (1982), Chronik der Familie Kneifel in Władysławow-Rosterschütz: vorher in Poniec-Punitz (Polen) 1632-1945, Vierkirchen über München
Kosman M. (1969), Okupacja hitlerowska w Izbicy Kujawskiej, „Przegląd Zachodni”, nr 3
Kotowski A. (2003), Polska polityka narodowościowa wobec mniejszości niemieckiej w latach 1919-1939, Toruń
Krebs B. (1998), Państwo Naród Kościół. Biskup Juliusz Bursche a spory o protestantyzmw Polsce, Bielsko-Biała
Kubiak W. (2009), Parafia i kościół ewangelicki w Izbicy Kujawskiej w latach trzydziestych XX wieku i w okresie okupacji hitlerowskiej w świetle relacji pastora Richarda Kneifla, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie”, t. 24
Łuczak C. (1996), Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939-1945), Poznań
Marszał T. (2020), Mniejszość niemiecka w Polsce Środkowej. Geneza, rozmieszczenie i struktura od końca XVIII w. do II wojny światowej, Łódź
Matelski D. (1997), Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939, Poznań
Matelski D. (2018), Niemcy w II Rzeczypospolitej (1918-1939). 1, Toruń
Mendrok A. (2016), Kościół ewangelicki w Kole. Dzieje budynku w XIX i XX wieku, „Polonia Maior Orientalis”, t. III
Montague P. (2014), Chełmno. Pierwszy nazistowski obóz zagłady, Wołowiec
Nowicki B. (2024), Zarys dziejów parafii ewangelicko-augsburskiej w Izbicy Kujawskiej do 1945 r. Część I. Okres od XVI wieku do końca grudnia 1933 roku, „Polonia Maior Orientalis”, t. XI
Porzycki W. (1997), Posłuszni aż do śmierci (Niemieccy urzędnicy w Kraju Warty 1939-1945), Poznań
Pubantz H. (1996), Sarnowo – Ein Dorf zwischen Weichsel und Warthe, [w:] Deutsche Dörfer im Kreis Lipno, Dobriner Land Teil I, hrsg. von Elfriede Eichelkraut geb. Tomm, Wuppertal
Sawicki J. (1937), Studia nad położeniem prawnym mniejszości religijnych w Państwie Polskim, Warszawa
Sipowicz K. (2016), Prześladowania religijne w Kraju Warty. Represje wobec Polaków i duchowieństwa polskiego a polityka wyznaniowa rządu III Rzeszy 1939-1945, Łódź
Sziling J. (1988), Kościoły chrześcijańskie w polityce niemieckich władz okupacyjnych w Generalnym Gubernatorstwie (1939-1945), Toruń
Szturc J. (1998), Ewangelicy w Polsce. Słownik biograficzny XVI-XX w., Bielsko-Biała
Cmentarz ewangelicki – Sarnowo, [dostęp: 15.11.2023] http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-sarnowo
Informacje: Polonia Maior Orientalis, 2025, XII, s. 117-158
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 01.12.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 450
Liczba pobrań: 562