Wybrane koncepcje kuracji i terapii roślinnych stosowane w Polsce w dwudziestoleciu międzywojennym. Od przyrodolecznictwa do fitoterapii. Część pierwsza
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 16.12.2025
Medycyna Nowożytna, 2025, Tom 31 (2025) Zeszyt 2, s. 33-67
https://doi.org/10.4467/12311960MN.25.023.22672Autorzy
Wybrane koncepcje kuracji i terapii roślinnych stosowane w Polsce w dwudziestoleciu międzywojennym. Od przyrodolecznictwa do fitoterapii. Część pierwsza
This article examines the landscape of plant-based therapies in Poland during the interwar period, a time of renewed interest in herbs and herbal remedies coexisting with the rise of new synthetic drugs. Drawing on an analysis of historical materials from the interwar period, including books, articles and promotional materials, leaflets and advertising texts of drug manufacturers, the study traces the application of various therapeutic concepts, from established European naturopathy (e.g., the methods of Kneipp and Bilz) and polish folk medicine, to some therapies inspired by Eastern traditions and Tibetan medicine itself. The work explores the approaches of eclectic practitioners like Dr. Stanisław Breyer, who integrated conventional medicine with naturopathic methods, and highlights the introduction of Tibetan medicine in Poland by figures such as Dr. Włodzimierz Badmajeff. These different forms of treatment and therapy using medicinal plants, which in the interwar period constituted the natural environment and context for the development of herbalism and herbal medicine as scientifically oriented fields, and finally phytotherapy itself.
Badmajeff W., Chi-Szara-Badahan. Zasady medycyny tybetańskiej, Warszawa 1929.
Badmajeff W., Medycyna tybetańska. Jej istota, cele i sposoby działania, Warszawa 1939.
Białobrzeski M., Jerzy Dragendorff wspomnienie pośmiertne, „Wiadomości Farmaceutyczne” 1898, R. 15, nr 8.
Biegański J., Nasze zioła lekarskie i ich stosowanie w leczeniu, Warszawa 1924.
Biegeleisen H., Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929.
Bilz F.E., Das Neue Naturheilverfahren, Drezno 1888.
Bilz F.E., Nowe lecznictwo przyrodne: książka do nauczania i podręcznik leczenia przyrodnego i ochrony zdrowia, Poznań c.a. 1910.
Breyer J., Jarska kuchnia witaminowa Janiny Breyerowej, Kraków 1927.
Breyer S., Domowy podręcznik leczniczy, Kraków 1910.
Breyer S., W obronie ziół leczniczych, czyli Jak krew oczyścić i odświeżyć?, Kraków 1912.
Breyer S., Nowy lekarz domowy, Kraków 1926.
Breyer S., Jak odzyskać zdrowie? Czyli leczenie mieszankami ziołowemi, Kraków 1935.
Breyer S., Moja metoda lecznicza, Kraków 1937.
Breyer S., Leczenie raka środkami przyrodniczymi, Kraków 1937.
Brunarska Z., Z badań nad hypericum perforatum L., „Wszechświat” 1959, R. 78, t. 60, nr 2.
Felsmann M., Felsmann M.Z., Turkiewicz P., Die Aerztin im Hause von dr. med. Jenny Springer – wiedza o zdrowiu pożądana nie tylko w środowisku domowym, [w:] M.Z. Felsmann, J. Szarek, M. Felsmann (red.), Dawna medycyna i weterynaria. Środowisko a człowiek, Chełmno 2013.
Fischer Dückelmann A., Kobieta lekarką domową, Wiedeń 1912.
Freudenberg F., Geheime Wissenschaften. Band XVII. Paracelsus u. Fludh., Berlin 1921.
Georg Dragendorff. Die Heilpfl anzen der verschiedenen Wolker und Zeiten. – Stuttgart. Ferd. Enke. 1898, „Wiadomości Farmaceutyczne” 1898, R. 15, nr 22.
Głóg J.H., Zioła lecznicze. Botanika okultystyczna. Astrologja herbalna. Medycyna hermetyczna, Kraków 1936.
Głóg J.H., Czy świętojańskie ziele posiada istotnie własności lecznicze i jakie”, „Lotos” 1937, nr 7–8.
Grochowski W., Zioła i zielarstwo w Farmakopei Polskiej, Warszawa 1938.
Klemar-Arenwaldt K., Zdemaskowanie znachora Piastuszkiewicza, Warszawa 1932.
Kneipp S., Tak żyć potrzeba. Wskazówki i rady dla zdrowych i chorych, Kempten 1891.
Kneipp S., Mój testamet dla zdrowych i chorych, Kempten 1895.
Kneipp S., Kodycyl do Mojego testamentu dla zdrowych i chorych, Kempten 1898.
Koskowski B., Nauka o przyrządzaniu leków i ich postaciach, Warszawa 1925.
Krzyżanowski E., Leki domowe zastosowane w chorobach ludzkich, [Buczacz] 1891.
Kuracye letnie, Przemyśl 1914.
Kuracye wiosenne, Przemyśl 1914.
Leszczyński, R., Zarys farmakologii, Poznań 1931.
Lypa J., Phytotherapia. Ziołolecznictwo. Roślinne środki lecznicze. Recepty dla lekarzy, Warszawa 1933.
Lypa J., „Cudowność” znachorów w świetle nauki, „Polskie Zioła” 1936, nr 8.
M.F., Georg Dragendorff. Die Heilpfl anzen der verschiedenen Wolker und Zeiten. – Stuttgart. Ferd. Enke. 1898, „Wiadomości Farmaceutyczne” 1898, R. 15, nr 7.
Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, t. 2, Warszawa 1934.
Muszyński J., Chemoterapja i fytoterapja, „Wiadomości Farmaceutyczne” 1926, R. 53, nr 1.
Muszyński J., O fytoterapji i utrwalaniu (stabilizacji) leków roślinnych, „Lekarz Wojskowy” 1927, R. 8, t. 10, nr 2.
Muszyński J., O fitoterapii i utrwalaniu (stabilizacji) leków roślinnych, „Wiadomości Farmaceutyczne” 1927, R. 54, nr 51.
Muszyński J., Wileńskie zioła ludowe, „Wiadomości Farmaceutyczne” 1927, R. 54, nr 21–22.
Muszyński J., Zioła lecznicze i kuracje ziołowe, Warszawa 1930 (kolejne wydania: Warszawa 1932, 1934, 1936, 1938).
Muszyński J., Wędrówki farmakognostyczne po Europie, Warszawa 1933.
Muszyński J., Farmakognozja, Wilno 1933.
Muszyński J., Atlas farmakognostyczny dla studentów farmacji i aptekarzy, Warszawa 1933.
Muszyński J., Wstęp, [w:] J. Lypa, Phytotherapia. Ziołolecznictwo. Roślinne środki lecznicze. Recepty dla lekarzy, Warszawa 1933.
Muszyński J., Podręcznik do mikroskopowego rozpoznawania surowców lekarskich, Warszawa 1934.
Muszyński J., Leki roślinne i tak zwane kuracje ziołowe, „Medycyna Praktyczna” 1934, R. 8, nr 5.
Muszyński J., Ludowe zioła lecznicze na Śląsku Cieszyńskim, „Wiadomości Zielarskie” 1937, R. 5, nr 2.
Muszyński J., Skarby lecznicze w przyrodzie, Warszawa 1938.
Muszyński J., Fytoterapia, [w:] J. Węgierko, Encyklopedia lekarza praktyka, t. 3, Warszawa 1938.
Ochorowicz J., Bezwiedne Tradycje Ludzkości, Warszawa 1898.
Orłowski Z., Naukowe podstawy zdrojownictwa – Zdroje i Uzdrowiska Polskie, Warszawa 1936.
Piastuszkiewicz M., Jak medycyna tybetańska uzdrawia chorych. Skarbnica niewykorzystanych witamin, Warszawa 1931.
Podbielski J., Zbiór Ustaw i Rozporządzeń dotyczących aptek, składów materiałów aptecznych, hurtowych i detalicznych (drogerji), składów farb i produkcji artykułami leczniczymi, Warszawa 1921.
Potocka A., O użytku ziół naszych krajowych. Przewodnik do zbierania tychże według pór roku, Lwów 1910.
Raphael (Robert Cross), Medical Astrology, Londyn 1924.
Rostafiński J., Porównanie tak zwanych zielników Falimirza, Spiczyńskiego i Siennika, Kraków 1888.
Rostafiński J., Zielnik czarodziejski, Kraków 1893.
Sédir P., Les Plantes Magiques, Paryż 1902.
Simon A., Medycyna ludowa, Warszawa 1860.
Springer J., Die Arztin im Hause, Drezno 1910.
Springer J., Lekarz ratujący zdrowie, Katowice 1928.
Surya G.W., Ursprung, Wesen und Erfolge der Okkulten Medizin. Band VII, Berlin–Pankov 1923.
Talko-Hryncewicz J., Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kraków 1893.
Tarnawska R., Kosowska kuchnia jarska, Warszawa 1929.
Tarnawska-Busza C., Higiena życia codziennego: według zasad stosowanych w lecznicy dr. A. Tarnawskiego w Kosowie, Londyn 1975.
Tarnawski A., Program Zakładu Przyrodoleczniczego dra Tarnawskiego w Kosowie k. Kołomyi w Młp. Wsch., Lwów 1933.
Winternitz W. et al., Lekarz ratujący zdrowie, Katowice 1929.
Wojnowski O., Zioła lecznicze Oskara Wojnowskiego, Warszawa 1931.
Wojnowski O, Moje Credo, Warszawa 1932.
Wotowski S. A., Oskar Wojnowski i jego nauka, Warszawa 1930.
Verdmon-Jacques L., Kuracja roślinna, Warszawa 1914, 1927, 1936.
Arabas I., Apteczki domowe w dworach szlacheckich, Warszawa 2006.
Badmajew P. Jr., Badmajew V. Jr., Park L., Healing Herbs. The Heart of Tibetan Medicine, Berkeley 1982.
Bazaron E., Medycyna tybetańska, Białystok 1991.
Brzezińska J., Rola Uniwersytetu w Dorpacie w kształceniu polskich studentów farmacji 1802–1918, Kołobrzeg 2017.
Bystroń J.S., Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów 1926.
Fischer A., Lud polski podręcznik etnografji Polski, Lwów 1926.
Głowacka A., Ziołolecznictwo i medycyna konwencjonalna w okresie dwudziestolecia międzywojennego w Polsce – ich rola w zachowaniu zdrowia ówczesnej ludności, [w:] U. Strugała, K. Mozgiel-Wiech, I. Bendkowska (red.), Problemy nauk medycznych dawniej i dziś, Łódź 2021.
Jeszke J., Historyczne źródła współczesnych nurtów lecznictwa niemedycznego i ich społecznej akceptacji, [w:] M. Libiszowska-Żółtkowska, M. Ogryzko-Wiewiórkowska, W. Piątkowski (red.), Szkice z socjologii medycyny, Lublin 1998.
Jütte R., Geschichte der alternativen Medizin. Von der Volksmedizin zu den unkonventionellen Therapien von heute, München 1996.
Jütte R., Historia medycyny alternatywnej, Warszawa 2001.
Jütte R., Medical Pluralism. Past-Present-Future, Stuttgart 2013.
Kikta T., Przemysł farmaceutyczny w Polsce (1823–1939), Warszawa 1972.
Księżopolski R., O leku roślinnym: krótka historia pojęcia i związanych z nim regulacjach prawnych, „Medycyna Nowożytna” 2024, t. 30, supl. 1.
Kita J., Diety lecznicze w dziewiętnastowiecznych polskich uzdrowiskach, [w:] B. Płonka-Syroka, H. Grajeta, A. Syroka, Historia diety i kultury odżywiania, t. 1, Wrocław 2018.
Kuźnicka B., Etnomedycyna i etnofarmacja – zarys problematyki badawczej, [w:] Historia leków naturalnych, t. 1. Źródła do dziejów etnofarmacji polskiej, Warszawa, 1986.
Libera Z., Etnobotanika, etnomedycyna i etnografia w Polsce, „Medycyna Nowożytna” 2023, t. 29, nr 1.
Magowska A., Poznański Oddział Farmaceutyczny w okresie międzywojennym, „Medycyna Nowożytna” 2000, t. 7, nr 1.
Penkala-Gawęcka D., Medycyna ludowa i komplementarna w polskich badaniach etnologicznych, „Lud” 1995, t. 78.
Piątkowski W., Spotkania z inną medycyną, Lublin 1990.
Piątkowski W., Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współczesność, Lublin 2008.
Sarna P., Mariaż ezoteryki z nauką na łamach Wiedzy Duchowej i Lotosu, „Zeszyty Prasoznawcze” 2021, t. 64, nr 1(245), www.ejournals.eu/Zeszyty-Prasoznawcze/, DOI: 10.4467/22996362PZ.21.006.13034.
Savran D. et al., Efficacy and Safety of Substance-Based Therapies in Anthroposophical Medicine: A Systematic Review, “Research-Gate”, 27.03.2025, preprint DOI: 10.1101/2025.03.26.25324709.
Schwabl H., Vennos C., From medical tradition to traditional medicine: A Tibetan formula in the European framework, “Journal of Ethnopharmacology” 2015, nr 167. DOI: 10.1016/j.jep.2014.10.033.
Schott H., Alternative or Complementary Medicine: History and Legacy, [w:] P. Mehdipour (red.), Cancer genetics and psychotherapy, Nowy Jork 2017.
Tarkowska N., Lecznica narodu, Kraków 2016.
Udziela M., Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego: przyczynek do etnografii polskiej, Warszawa 1891.
Vennosa C., Melzerb J., Sallerb R., Clinical Studies on the Efficacy and Safety of Padma 28, a Complex Herbal Formulation from Tibetan Medicine: An Overview, “Forsch Komplementmed” 2013, nr 20 (suppl. 2). DOI: 10.1159/000351722.
Informacje: Medycyna Nowożytna, 2025, Tom 31 (2025) Zeszyt 2, s. 33-67
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 16.12.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 339
Liczba pobrań: 594