Synonyma apothecariorum – nieznana tradycja leksykonów przyrodoznawczo-medycznych. Charakterystyka, dzieje, recepcja w Polsce
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 19.01.2026
Medycyna Nowożytna, 2025, Tom 31 (2025) Suplement I, s. 219-246
https://doi.org/10.4467/12311960MN.25.038.22725Autorzy
Synonyma apothecariorum – nieznana tradycja leksykonów przyrodoznawczo-medycznych. Charakterystyka, dzieje, recepcja w Polsce
The principal aim of this article is to introduce to the Polish reader a lesser-known type of lexicon of natural history and medicine, described in foreign literature as Synonyma apothecariorum. Due to the widespread nature of these works, as well as the emergence of several variations of them, I employ the term “tradition” to refer to them. The Synonyma apothecariorum are medical and natural history lexicons originating from Central and Eastern Europe (Germany, the Czech lands, Poland) containing up to approximately 4,500 entries, systematically arranged according to unusual principles. Specifically, these lexicons employ both an alphabetical and a thematic organization. The thematic structure is characterized by a peculiar, proto-systematic classification of species, as found in medieval natural history dictionaries, which manifests in the division of the material into thematic blocks– general (the three Aristotelian kingdoms) and specific (classification according to the properties of substances). The alphabetical system, in turn, intertwines with the thematic organization and is determined by two methods of division into ‘major’ sequences and smaller blocks, corresponding to the thematic categories. This approach is almost entirely unprecedented in medieval natural history literature. The whole is complemented by thematic indexes (with numerical references), facilitating navigation through the chapters. The Synonyma apothecariorum also received an independent and creative reception in Poland. A testament to this is the manuscript ms225 from the Chapter Archives at Wawel, which I have discussed extensively. Given its size and the thematic richness of this lexicon, which far exceeds the general standard of Synonyma apothecariorum, it can be considered the most refined variant of this tradition. In this article, I aim to present this text in the context of the broader history of the Synonyma apothecariorum and demonstrate its significant nature. I provide a general analysis of the structure of the texts and outline the proto-systematic classification of species present within them. I present in detail the characteristics of this tradition and its origins, based on the available facts, as well as the uniqueness of its Polish representative and the newly emerging research perspectives related to these findings.
Synonyma apothecariorum, Synonima apotecariorum, Albula – argiofria – arguofra – fein perl, Jan Stanko, Iohannes Stanconis, Antibolomenum, Antibolomenon, Benedictus Parthus, Antibolomenon Benedicti Parthi, Józef Rostafiński, Bernhard Schnell, simplicia medicinae, materia medica, kodykologia, manuskrypty, edycja krytyczna, średniowieczna materia medica, leksykon medyczny, leksykon farmakologiczny, leksykon botaniczny, antidotarium
André J., Lexique des termes de botanique en latin, Librairie C. Klincksieck, Paris 1956.
Brückner A., Przyczynki do dziejów języka polskiego, „Rozprawy Akademii Umiejętności” 1916, seria IV, z. 54, s. 305–306.
Choulant L., Handbuch der Bücherkunde für die alte Medizin, Verlag Leopold von Voss, Leipzig 1841.
Daems F.W., Nomina simplicium medicinarum ex synonymariis medii aevi collecta. Semantische untersuchungen zum Fachwortschatz hoch– und spätmittelalterliche Drogenkunde, E.J. Brill, Leiden–New York–Köln 1993.
Damme R., Das Stralsundervokabular. Edition und Untersuchung einer mittelniederdeutsch–lateinischen Vokabularhandschrift des 15. Jarhrhunderts, Böhlau Verlag, Köln–Wien 1988.
Drobnik J., Historia botaniki farmaceutycznej, PWN, Warszawa 2021.
Fischer H., Mittelalterliche Pfl anzenkunde, Verlag Münchener Drücke, München 1929.
Majewski E., Józef Rostafiński: „Średniowieczna historya naturalna” (rec.), „Wisła” 1900, t. 14, nadbitka, s. 655–669.
Ostaszewska D., Śląski przyrodnik Jan Stanko i jego dzieło: pierwszy zachowany zbiór słownictwa specjalistycznego, „Śląskie Miscellanea” 1999, t. 12, s. 9–14.
Plachta B., Editionswissenschaft: eine Einführung in Methode und Praxis der Edition neuerer Texte, Reclam, Stuttgart 1997.
Rostafiński J., Średniowieczna historya naturalna w Polsce / Symbola ad historiam naturalem medii aevii Polonorum, Nakładem UJ, Kraków 1900, t. 1–2.
Schnell B., Vokabularien als Quelle der Medizingeschichte: Zu den ‘Synonyma Apothecariorum’, „Würzburger medizin–historische Mitteilungen” 1992, t. 10, s. 81–92.
Schnell B., Zur Gebrauchsfunktion spätmittelalterlicher Texte, in: Arzneibücher, Kräuterbücher, Wörterbücher, Publikationen aus dem Kolleg ‘Mittelalter und frühe Neuzeit’, vol. 7, Köninghausen & Neumann Verlag, Würzburg 2019, s. 47–62.
Schuba L., Die medizinschen Handschriften der Codices Palatini Latini in der Vatikanischen Bibliothek, Dr. Ludwig Reichert Verlag, Wiesbaden 1981.
Wolski P., Najstarszy zachowany leksykon przyrodniczy na ziemiach polskich. Z warsztatu filologa i wydawcy. Kwestie edytorskie, perspektywy badawcze, „Medycyna Nowożytna” 2023, t. 29, z. 1, s. 361–379.
Wolski P., Synonyma apothecariorum and Their Polish Reception. A Case Study of a Medieval Medical and Pharmaceutical Lexicon, [w:] B. Gaj (red.), Latin in Medicine, Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2024.
Krotz E., Vier bisher unidentifizierte Vokabularen in Handschriften der Wissenschaftlichen Bibliothek von Olmütz: Synonima apotecariorum (M I 299), Artemisia–Glossar (M II 12), sowie Vokabulariengruppe Abba–Avis–Abbreviare und Abstractum–Glossar (M II 18), odczyt z dnia 22 listopada 2023 podczas obrad sympozjum pt. Bücher des Mittelalters und Frührenaissance aus und in Olmütz, Ołomuniec, 22–23 listopada 2023.
Wolski P., Synonyma apothecariorum. Un trésor inédit du lexique latin et l’avenir de la philologie classique, odczyt z dnia 1 czerwca 2024 r. wygłoszony na konferencji pt. Classics: The Past, The Present, The Future, Univerzita Hradec Králové, Hradec Králové, 31 maja–1 czerwca 2024 r.
Bayerische Staatsbibliothek (Monachium), Clm 148.
British Library (Londyn), Ms. Sloane 4018b.
Biblioteka Archiwum Krakowskiej Kapituły katedralnej, ms225 (w tekście ms225 AKKK).
Biblioteka Jagiellońska, kod. 830 i 850 (w tekście odpowiednio 830 i 850 BJ).
Bibliotheca Apostolica Vaticana (Watykan), Cod.Pal.Lat. 1147, 1256, 1299.
Österreichische Nationalbibliothek (Wiedeń), Cod.Ser. 12792 (w tekście Cod.Ser. 12792 ÖNB), 5154 i 5193 (w tekście odpowiednio 5154 i 5193 ÖNB).
Informacje: Medycyna Nowożytna, 2025, Tom 31 (2025) Suplement I, s. 219-246
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk
Polska
Uniwersytet Karola w Pradze (Univerzita Karlova)
Republika Czeska
Publikacja: 19.01.2026
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 149
Liczba pobrań: 167