FAQ
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Od ćwikły do buraka – historia jednej rośliny

Data publikacji: 19.01.2026

Medycyna Nowożytna, 2025, Tom 31 (2025) Suplement I, s. 397-415

https://doi.org/10.4467/12311960MN.25.044.22731

Autorzy

Robert Gruszecki
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie
, Polska
https://orcid.org/0000-0001-7108-1854 Orcid
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Od ćwikły do buraka – historia jednej rośliny

Abstrakt

The earliest references to beetroot consumption in Poland date back to the late 14th century, from the accounts of the court of King Jadwiga and King Jagiełło, where the vegetable is first referred to as „czwikla”. The term „ćwikła”, appears in numerous historical texts up until the late 18th century. From the second half of the 17th century onward, however, the term „burak” gradually became the predominant name for the plant, likely due to the increased popularity of pickled beetroot during the 18th and 19th centuries. Although direct evidence of beetroot cultivation is limited, it can be inferred that in Poland, beetroot was primarily grown for its roots, as indicated by early references in royal court records. The first clear documentation of beetroot cultivation in Polish agricultural practices is found in Anzelm Gostomski’s 1588 agricultural manual „Gospodarstwo”. This plant were used to prepare a variety of dishes, not limited to borscht and ćwikła, but even pierog and cakes were made. Beetroot’s widespread consumption in Poland is reflected in both elite and common diets, with Father Stanisław Jundziłł reported that this vegetable, in Poland, was „so abundantly multiplied and so commonly eaten as nowhere else”. This popularity persists today, as Poland remains the largest producer of beetroot in the European Union. The continued cultivation and consumption of beets, and their importance in Polish tradition, make it one of the most Polish vegetables.

Bibliografia

Pobierz bibliografię

Anonim, „Gazeta Korespondenta Warszawskiego y Zagranicznego” 1825, dod.: Spis Rozmaitych Świeżo Przybyłych Hollenderskich Nasion..., Warszawa 1825.

Apicjusz, O sztuce kulinarnej ksiąg dziesięć. Tekst przekład i komentarz Tadeusz Mikołajczyk, Sławomir Wyszomirski, Wyd. Naukowe UMK, Toruń 2012.

Bartmiński J., Bielak A., Burak, [w] J. Bartmiński (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych t. 2. Rośliny, z. 2, Wyd. UMCS, Lublin 2022.

Biancardi E., Panella L.W., Lewellen R.T., Beta maritima, Springer, New York 2012.

Biegeleisen H., Ze studiów nad pieśniami i obrzędami weselnymi, „Wisła” 1893.

Brzegowy F., Cieśla J., Mączka L., Stand L., Stochl J., Tabor St., Królówka wieś rodzinna Kazimierza Brodzińskiego, „Orli Lot” 1935, t. 16, z. 9–10, s. 138–158.

Brzeziński J., Hodowla warzyw, Nakł. Gebethnera i Wolfa, Warszawa 1910.

Chamska H., Leki dla ludzi i dla zwierząt w Męczeninie pod Płockiem, „Wisła” 1896, z. 1, s. 126–129.

Crescentyn P., Kxięgi o gospodarstwie y opatrzeniu o rozmnożeniu rozlicznych pożytków, każdemu stanowi potrzebne, Drukowano w Krakowie u Heleny Florianowey [Unglerowej], Kraków 1549.

Dumanowski J., Dias-Lewandowska D., Sikorska M., Staropolskie przepisy kulinarne. Receptury rozproszone z XVI–XVIII w. Źródła rękopiśmienne, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Wilanów 2018.

Falimirz S., O ziołach i o moczygich, Wyd. Ungler Florian, Kraków 1534.

Gloger Z., Encyklopedia staropolska ilustrowana, t. 1, Druk P. Laskauera i W. Babickiego, Warszawa 1900.

Gostomski A., Gospodarstwo, Drukarnia Jakuba Siebeneychera, Kraków 1588.

Gruszecki R., Myśliwiec A., Gruszecka K., Wykorzystanie roślin w Wigilię Bożego Narodzenia w województwie lubelskim, „Etnobiologia Polska” 2014, z. 4, s. 99–112.

Haur J.K., Oekonomika ziemianska generalna, Nakł. Gerzego Schedla, Kraków 1675.

Hercius S.K., Bankiet Narodowi ludzkiemu Od Monarchy Niebieskie-[g]o Zaraz przy Stworzeniu świata z rożnych ziół, zbóż, owoców, Bydląt, zwierzyn, ptastwa, ryb, &c. Zgotowany, Wyd. Lenczewski Bertutowicz Stanisław – Wdowa i Dziedzice, Kraków 1660.

Janicka-Krzywda U., Obrzędy doroczne, [w:] U. Janicka-Krzywda (red.), Kultura ludowa Górali Orawskich, Oficyna Wydawnicza „Wierchy”, COTG PTTK, Kraków 2011, s. 269–302.

Jop R., Rejestr dochodów i wydatków kancelarii grodzkiej lubelskiej z lat 1689–1691, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Archiwum Państwowe w Lublinie, Warszawa 2006.

Jundziłł B.S., Botanika stosowana czyli wiadomość o własnościach y uzyciu roslin w handlu, ekonomice, rękodziełach, o ich Oyczyźnie, mnożeniu, utrzymywaniu według układu Linneusza, W Drukarni Dyecezalney, Wilno 1799.

Juszkiewicz A., Wesele Litwinów Wielońskich, „Wisła” 1893, t. 7, z.4, s. 708–719.

Kaczyński J., Warzywa w gruncie z 105 drzeworytami, W drukarni Józefa Sikorskiego, Warszawa 1886.

Kays S.J., Cultivated vegetables of the world: a multilingual onomasticon, Wageningen Academic Publishers, Wageningen 2011.

Karczewska M., O uprawie warzyw, Wyd. „Księgarnia Polska” Tow. Polskiej Macierzy Szkolnej, Warszawa 1926.

Kluk K., Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie krajowych, albo które w kraju użyteczne być mogą, utrzymanie, rozmnożenie i zażycie. Tom I z figurami, o drzewach, ziołach ogrodowych, i ogrodach, Drukarnia J.K. Mci i Rzeczypospolitey u XX. Schol: Piar, Warszawa 1777.

Kluk K., Dykcyonarz roślinny, t. 1, A–E. W Drukarni JK Mci y Rzeczypospolitey u XX. Scholarum Piarum, Warszawa 1786.

Kokoszko M., Jagusiak K., Burak, [w:] M. Kokoszko (red.), Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.), cz. 2 Pokarm dla ciała i ducha, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014, s. 190–196.

Kolberg O., Mazowsze, cz. 1, Druk Wł. L. Anczyca i Spółki, Kraków 1885.

Kolberg O., Pokucie. Obraz etnograficzny, t. 1, W Drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1877.

Kolberg O., Poznańskie, t. 11, W Drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1877.

Kwiecińska M., Zioła w tradycji kulinarnej, [w:] M. Kwiecińska (red.), Zioła i ziołolecznictwo w tradycji ludowej Krakowiaków Zachodnich powiatu chrzanowskiego, Muzeum – Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie i Zamek Lipowiec, Wygiełzów 2022.

Łoś J.N.B., Przegląd językowych zabytków staropolskich do roku 1543, Akademia Umiejętności, Kraków 1915.

Łukaszewicz J., Kaja Pliniusza Starszego Historia Naturalna, ksiąg XXXVII, t. 6, Księgarnia i Drukarnia J. Łukaszewicza, Poznań 1845.

Łukuś E., Medycyna ludowa Spisza, [w:] U. Janicka-Krzywda (red.), Kultura ludowa Górali Spiskich, Oficyna Wydawnicza „Wierchy”, COTG PTTK, Kraków 2012, s. 215–244.

Marcin z Urzędowa, Herbarz polski, to iest O przyrodzeniv zioł y drzew rozmaitych, y innych rzeczy do lekarztw nalezących. Księgi dwoie, Drukarnia Łazarzowa, Kraków 1595.

Miernicka U., Rośliny w lecznictwie iw wierzeniach ludowych na podstawie czasopisma „Lud” w latach 1895–1939, [w:] B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. 1, Warszawa 1986, s. 162–283.

MP Vaticana, Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae, vol. 1, 1207–1344, Jan Ptaśnik (red.), Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, Cracoviae 1913.

Nadmorski Dr., Urządzenia społeczne, zwyczaje i gwara na Malborskiem, „Wisła” 1889, z. 4, s. 717–754.

Nehring E., Burak, [w:] E. Nehring (red.), Szparag i warzywa korzenioweEncyklopedia Gospodarstwa Wiejskiego nr 99–100, Nakł. Księgarni Rolniczej, Warszawa 1928, s. 8–27.

Orgelbrand S., Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami, t. 4 od wyrazu Constans do Dżyhad, Wyd. S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1899.

Paluch A., Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1984.

Paluch A., Zerwij ziele z dziewięciu miedz..., Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1989.

Pasek J.Ch., Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska, Nakł. Księgarni Gubrynowicza i Syna, Lwów 1914.

Piekosiń ski F., Rachunki dworu króla Władysława Jagielly i królowej Jadwigi z lat 1388–1420, Akademia Umiejętności, Kraków 1896.

Pokluda R. (red), Zelenina, pestovani, vyziva a ochrana, Profi Press s.r.o., Praha 2022.

Przetocki J., Postny obiad abo zabaweczka. Druk Cezary Franciszek – Wdowa i Dziedzice, Kraków 1653.

Rej M., Żywot człowieka poczciwego, Księgarnia Polska, Lwów b.r.

Rostafiński J., Królewskie ogrody botaniczne króla Jana Kazimierza w Warszawie oraz systematyczny spis roślin tamże hodowanych, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1928.

Rostafiński J.T., O nazwach oraz użytkach ćwikły, buraków i barszczu, Nakł. Akademii Umiejętności, Kraków 1916,

Siarkowski Wł., Potrawy ciasta i chleby ludowe w okolicach Kielc, Pińczowa i Jędrzejowa, „Wisła” 1893, s. 73–79.

Siennik M., Herbarz to iest Zioł tutecznych, postronnych, y Zamorskich opisanie..., Druk. Mikołaia Szarffenberga, Kraków1568.

Simon J.Ch., Informacya praktyczna względem gozpodarstwa czyli książka ekonomiczna na pożytek wieyskim y mieyskim gozpodarzom tak w Polszcze iako y w Litwie [...], napisana y wydana przez Jana Krystiana Simona, na polski ięzyk przełożona z niemieckiego przez x. Macieia Drost S.P., Staraniem y nakładem Jana Augusta Pozera, Warszawa–Lwów 1775.

Smyk K., Zjeść albo nie zjeść. O semantyce pożywienia choinkowego, [w:] Stolicna R., Drożdż A. (red.) Historie kuchenne. Rola i znaczenie pożywienia w kulturze, Uniwersytet Śląski w Katowicach, Cieszyn–Katowice–Brno 2010, s. 237–250.

Specyfikacya Różnych Nasion świeżych, tak kraiowych iako y zagranicznych, które w Roku ninieyszym 1786. dostać można w sklepie u J. Pana Treberta na Wielkiey ulicy w Wilnie, Wilno 1786.

Spiczyński H., O Ziolach tutecznych y zamorskich y o moczy ich, Wyd. Helena Unglerowa, Kraków 1556.

Syrennius S., Zielnik. (Reprint) Wyd Grafika, Warszawa 2013.

Szymon z Łowicza, Aemiliusa Macer De herbarum virtutibus, cum veris figuris herbarum, Officina Ungleriana, Kraków 1537.

Teofrast, Przyczyny powstawania i rozwoju roślin. Z języka greckiego przełożył, wstępem, komentarzem i indeksami opatrzył ks. Henryk Wójtowicz, Wyd. TNKUL, Lublin 2002.

Zawacki T., Memoriale oeconomicum, (Reprint). Wydał Dr. Józef Rostafiński, Biblijoteka Pisarzów Polskich, Wyd. Akademii Umiejętności, Kraków 1891.

Zieliński I., Ogrodnictwo praktyczne czyli sposób hodowania jarzyn, drzew owocowych i kwiatów bez pomocy doskonałego ogrodnika, Drukarnia Łomżyńska, Łomża 1817.

Strony internetowe

Biuro Analiz i Strategii Warszawa, Polska największym unijnym producentem  buraków ćwikłowych, Warszawa 2020, r. https://www.gov.pl/attachment/c4ecf807-280c-414b-9b23-099cae8cda74, s. 1–2.

Informacje

Informacje: Medycyna Nowożytna, 2025, Tom 31 (2025) Suplement I, s. 397-415

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Od ćwikły do buraka – historia jednej rośliny
Angielski: From ćwikła to burak – the story of one plant

Autorzy

https://orcid.org/0000-0001-7108-1854

Robert Gruszecki
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie
, Polska
https://orcid.org/0000-0001-7108-1854 Orcid
Wszystkie publikacje autora →

Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie
Polska

Publikacja: 19.01.2026

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

Udział procentowy autorów:

Robert Gruszecki (Autor) - 100%

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Polski

Liczba wyświetleń: 154

Liczba pobrań: 226

Od ćwikły do buraka – historia jednej rośliny

Od ćwikły do buraka – historia jednej rośliny

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE