O konopiach w farmacji. Historia sprzed odkrycia tetrahydrokannabinolu – THC
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 19.01.2026
Medycyna Nowożytna, 2025, Tom 31 (2025) Suplement I, s. 185-218
https://doi.org/10.4467/12311960MN.25.037.22724Autorzy
O konopiach w farmacji. Historia sprzed odkrycia tetrahydrokannabinolu – THC
Hemp (Cannabis sativa L.) is one of the earliest domesticated plants, cultivated for thousands of years for its useful properties, including medicinal properties.
In Polish herbal and botanical literature, they are already described in Renaissance herbariums, but an increase in interest in their medicinal applications has been observed since the mid-nineteenth century.
While original research papers on Cannabis, published in Polish at that time, are scarce, in the professional press addressed to doctors and pharmacists, reprints and studies of articles from the world medical and pharmaceutical literature appear relatively often.
At the turn of the 19th and 20th centuries, cannabis preparations, in the form of tinctures, thick extract of the herb and infl orescences of cannabis, became popular and often used around the world, including in the USA and European countries.
The most common indications of medical cannabis preparations in the early 20s of the twentieth century. These included: treatment of headaches, migraines, insomnia, mental illnesses, neuralgia, various gynecological diseases and many others. Relatively early, at the end of the 19th century, the risk of addiction was indicated, especially associated with long-term use of certain cannabis preparations (especially hashish).
The first legal regulations limiting the availability of cannabis, including medicinal preparations, in Western countries were introduced in the USA in 1906, and in 1937 the USA introduced a law outlawing marijuana under the influence of the Federal Bureau of Narcotics.
Awareness of the dangers associated with the growing illegal trade in narcotic drugs prompted the governments of many countries to counteract these practices in the period preceding World War II at the forum of the League of Nations. However, it was not until 1961 that a resolution was adopted at the UN forum to outlaw the cultivation, production, possession and sale of drugs, including cannabis. Regardless of administrative efforts to curb drug trafficking, scientific research into the properties of cannabis continued, which contributed to a number of discoveries, a better understanding of its chemical and medicinal properties, and its reintroduction into modern medicine.
Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie [PAN AW], III-77, j.a.
Beard G.M., Neurastenia, jej objawy, istota, skutki i leczenie, [w:] Odczyty kliniczne, seria II, z. 3–5, Warszawa 1890.
Celiński J., Farmacya, czyli nauka doskonałego przygotowania lekarstw z trzech królestw natury wybranych, Warszawa 1811.
Compendium medicum auctum. To iest krótkie zebranie y opisanie chorób, ich różności, przyczyn, znaków sposobów do leczenia. Także różnych sposobów robienia wódek, oleyków ... na siedem traktatów rozdzielone ... Z przydatkiem osobliwych chorób, tak męskich, jako i białogłowskich, y dziecinnych. Dla większej wygody przedrukowane, Częstochowa 1789.
Dobrowolski M.L., Extractum cannabis indicae, „Czasopismo Towarzystwa Aptekarskiego” 1884, t. 13, z. 17, s. 306–307.
Dobrowolski M., O konopiach indyjskich i ich przetworach leczniczych, „Czasopismo Towarzystwa Aptekarskiego” 1884, t. 13, z. 22, s. 389–393; z. 23, s. 407–410; z. 24, s. 428–430.
Dunin-Wąsowicz M., O konopiach indyjskich i ich działającym pierwiastku, „Czasopismo Towarzystwa Aptekarskiego” 1878, t. 7, z. 21, s. 335–336. Dz.U. nr 9 z 31 stycznia 1923 r.
Encyklopedia Farmaceutyczna, Warszawa 1937, t. 6.
Farmacopea Polska II, Warszawa 1937.
Farmakologia ogólna i szczegółowa. Przekład dzieła B. Schucharda: Farmakologia ogólna i receptura, t. 1–2, Warszawa 1874.
Freyer J.B., Materia Medica czyli nauka o sposobie skutkowania środków lekarskich, Warszawa 1817.
Giedwiłło F., Przetwory z konopi indyjskich, czyli gundżach, ich działalność na układ zwierzęcy zdrowy i użyteczność w leczeniu choroby tetanus i innych kurczowych, „Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego” 1843, t. 10, z. 1, s. 160–167.
Giedwiłło F., Dalsze wiadomości o konopiach indyjskich, „Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego” 1844, t. 11, z. 1, s. 250–253.
Gilibert J.E., Flora Lituanica Inchoata Seu Enumeratio Plantarum, Quas Circa Grodnam, Collectio 1, Grodno 1781.
Haur J.K., Ekonomika lekarska albo domowe lekarstwa, Berdyczów 1793.
Heinreich T., Schiller J., Zbiór wiadomości chemiko-farmaceutycznych pod względem teorii i praktyki podług najnowszych doświadczeń ułożony, Warszawa 1852.
Heinrich T., Fabian S., Farmacja przez doktora Teodora Heinricha, aptekarza w Warszawie, profesora chemii agronomicznej, asesora Farmacji przy Komisji Egzaminacyjnej Województwa Mazowieckiego, członka honorowego Towarzystwa Farmaceutycznego w Berlinie jako też mineralogicznego w Jenie… i Szymona Fabiana, magistra farmacji, Warszawa 1835.
Hoch E., Volkow N.D., Friemel C.M., Lorenzetti V., Freeman T.P., Hall W., Cannabis, cannabinoids and healt: a review of evidence on risks and medical benefits, „European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience” 2025, t. 275, nr 2 (wyd. specjalne), s. 281–292.
Jundziłł X.S. B., Opisanie roślin w prowincji W.X. Litewskiego naturalnie rosnących według układu Linneusza, Wilno 1791.
Kluk K., Dykcyonarz roślinny, Warszawa 1805.
Kobylański F., Ueber den Indischen Hanf mit besonderer Rücksicht auf seine wehenbefordernde Wirkung. Inaugural Dissertation der medicinischen Fakultat in Wurzburg virgelegt von Franz von Kobylański Doctor der Medicin, Chirurgie und Geburtshulfe, Würzburg 1852.
Kossobudzki S., Trzy przypadki otrucia nalewką i wyciągiem płynnym konopi indyjskich, „Medycyna” 1901, t. 29, s. 211–214.
Krokiewicz A., Cannabinum tannicum, „Medycyna” 1884, t. 12, s. 777–779.
Lewin L., Phantastica. Narcotic and stimulating drugs, their use and abuse, New York 1964, (E.P. Dutton & Co. First edition in German, 1924).
M.H., Alkaloid konopi indyjskich, „Wiadomości Farmaceutyczne” 1887, t. 14, z.17, s. 369–371.
Mokrzycki S., Haszysz, „Wiadomości Farmaceutyczne” 1927, t. 54, z. 43, s. 989–992.
Monfreid H. de, Dramat Etjopji, Warszawa 1937.
Monfreid H. de, La croisière du hachich, Paryż 1933; tłumaczenie angielskie: H. de Monfreid, Haschisch, Londyn 1935.
Monfreid H. de, Trędowaty, Warszawa 1930 (drugie wydanie: Warszawa 1936).
Monfreid H. de, Wrogi ląd Etjopji, Warszawa 1936.
Motyka J., Panycz T., Rośliny lecznicze i przemysłowe w Polsce. Opis. Uprawa. Zbiór. Handel, Lwów–Warszawa 1935/1936.
Mrozowski J., Dochodzenie haszyszu z Kairu, „Wiadomości Farmaceutyczne” 1874, t. 1, s. 218–219.
Mrozowski J., Wiadomości z postępu farmakognozji i farmacji. Cannabis indica, „Tygodnik Lekarski”1857, t. 11, z. 12, s. 94–112.
Muszyński J., Farmakognozja, Wilno 1933.
Muszyński J.K., Fytoterapia, [w:] Podręczna encyklopedia lekarza praktyka, red. J. Węgierko, Warszawa 1938, s. 158–159.
Natanson L., O kannabinie, „Tygodnik Lekarski” 1848, t. 2, z. 33, s. 263.
Olsztyński W., Zielona barwa ekstraktu z konopi indyjskich, „Wiadomości Farmaceutyczne” 1886, t. 13, z. 1, s. 104–105.
O'Shaughnessy W. B., Extract from a Memoir on the Preparations of the Indian Hemp, or Gunjah, (Cannabis Indica) their effects on the Animal system in Health, and their utility in the Treatment of Tetanus and other Convulsive Diseases, „Journal of the Asiatic Society of Bengal” 1839, t. 8, nr 94, s. 839.
O’Shaughnessy W.B., On the Preparation of the Indian Hem or Gunjah, „Provincial Medical Journal” 1839, t. 123, s. 363–369.
O’Shaughnessy W.B., On the preparation of the Indian hemp, or gujah: Cannabis Indica. Their effects on the animal system in health, and their utility in the treatment of tetanus and other convulsive diseases, „Provincial Medical Journal and Retrospect of the Medical Sciences” 1843, t. 5(123), s. 363–369.
Pharmacopoea Castrensis et Nosocomialis, Warszawa 1794.
Pharmacopoea Regni Poloniae, Warszawa 1817.
Pic A., Bonnamour S., Phytotherapie. Medicaments vegetaux, Paryż 1923.
Piotrowski G., O działaniu tytoniu, makowca i konopi, „Wszechświat” 1884, t. 3, z. 12, s. 188.
Plicque A., O uspokajającym działaniu wyciągu z konopi indyjskich zwłaszcza w chorobach żołądka i kiszek, „Przegląd Felczerski” 1913, t.13, z. 20, s. 312–315.
Polski manuał farmaceutyczny, Warszawa 1932.
Popielski L., Haszysz, jego skład i działanie na organizm, „Czasopismo Towarzystwa Aptekarskiego” 1906, t.36, z. 1, s. 1–3.
Przepisy na preparaty farmaceutyczne, red. Jan Podbielski, Warszawa 1922.
Reynolds J.R., Therapeutical uses and toxic effects of Cannabis Indica, „Lancet” 1890, t. 1, s. 637–638.
Rzepko J., Farmakologia i chemia haszyszu, „Wiadomości Farmaceutyczne” 1907, t. 34, z. 15, s. 212–230.
Trapp J., Farmakognozja, t. 1–2, Warszawa 1869.
Syreniusz S., Zielnik, Herbarzem z ięzyka Łacinskiego zowią, Kraków 1613.
Werner F., Kurs farmakognozji wykładany w Akademii Cesarsko-Królewskiej Warszawskiej Medyczno-Chirurgicznej na rok 1859–1860, c.a.1860
Wiadomość o użyciu lekarskim liści konopnych, „Pamiętnik Farmaceutyczny Wileński”, 1829, t. 1, z. 3, s. 427–428.
Wyrzykowski J., Farmakologia ogólna i szczegółowa oraz receptura, t. 1–2, Warszawa 1869.
X.S.B. Jundziłł, Botanika stosowana, czyli wiadomości o własnościach i użyciu roślin w handlu, ekonomice, rękodziełach, o ich oyczyźnie, mnożeniu, utrzymywaniu według układu Linneusza, Wilno 1799.
Arabas I., Z historii stosowania konopi w Polsce, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1990, t. 35, z. 2–3, s. 329–336.
Bellakhdar J., Les voies suivies par le chanvre dans sa conquête du Maghreb, „Hesperis-Tamuda” 2017, t. 52, nr 2, s. 117–150.
Benetowa S., Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych, Warszawa 1936.
Bołtryk P., Kryminologiczne i prawne aspekty posiadania narkotyków w Polsce (na przykładzie pochodnych konopi innych niż włókniste), Białystok 2014, https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/2597/1/P.Bołtryk%20-%20rozprawa%20doktorska.pdf
Bonini S.A., Premoli M., Tambaro S., et al., Review. Cannabis sativa: a comprehensive ethnopharmacological review of a medicinal plant with a long history, „Journal of Ethnopharmacology” 2018, t. 227, s. 300–315.
Chruściel T.L., Preiss-Mysłowska M., Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii. Komentarz, Warszawa 2000.
Crocq M.-A., History of cannabis and the endocannabinoid system, „Dialogues in Clinical Neuroscience” 2020, Sep. 22(3), s. 223–228, https://doi.org/10.31887/dcns.2020.22.3/mcrocq
Cvijic A., Bauer B., History and medicinal properties of Cannabis, „Pharmacognosy Reviews” 2024, t. 18, nr 36, s. 159–164.
Fijałkowski D., Chojnacka-Fijałkowska E., Rośliny lecznicze na Lubelszczyźnie, Lublin 2009.
Głowacki W.W., Problem uznania Farmakopei Kościuszkowskiej za pierwszą farmakopeę polską, „Acta Poloniae Pharmaceutica” 1957, t. 14, s. 127–132.
Jagiełło M., Konopie siewne, [w:] Jasiewicz A. (red.), Flora Polski, Rośliny naczyniowe, Kraków 1992, t. 3, s. 74–75.
Jasiewicz A. (red.), Flora Polski. Rośliny naczyniowe, Kraków 1992, t. 3, s. 74–75.
Kaniewski R., Pniewska I., Kubacki A., et al., Konopie siewne (Cannabis sativa L.) – wartościowa roślina użytkowa i lecznicza, „Postępy Fitoterapii” 2017, t. 18, nr 2, s. 139–144, https://doi.org/10.25121/pf.2017.16.2.139.
Kujawska M., Łuczaj Ł., Sosnowska J., Klepacki P., Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera, Wrocław 2016.
Kuna M., Warunki medycznego zastosowania marihuany w Polsce – aspekty prawa administracyjnego, „Przegląd Prawa Administracyjnego” 2019, t. 2, s. 81–93.
Kurzę pa B., Przeciwdziałanie narkomanii. Przepisy. Orzecznictwo. Piś miennictwo, Bielsko-Biała 1998.
Magowska A., Rozwój farmakologii w Poznaniu w okresie międzywojennym, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1999, t. 44, nr 1, s. 77–86.
Maurizio A., Pożywienie roślinne i rolnictwo w rozwoju pradziejowym, Warszawa 1926.
Leszczyński R.J., Zarys farmakologii, Poznań 1922, 1931.
Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M., Vascular plants of Poland – a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski, Kraków 2002.
Musto D.F., The American Disease. Origins of Narcotic Control, Oxford University Press, Nowy Jork, 1999.
Pertwee R.G, Cannabinoid pharmacology: the fi rst 66 years, „British Journal of Pharmacology” 2006, t. 147, supl 1, s.163-S171, https://doi.org/10.1038/sj.bjp.0706406.
Pisanti S., Bifulco M., Medical cannabis: a plurimillenial history of an evergreen, „Journal of Cellular Physiology” 2019, t. 234, s. 8342–8351.
Podbielkowski Z., Słownik roślin użytkowych, Warszawa 1989.
Ren G., Zhang X., Li Y., et al., Large-scale whole-genome resequencing unravels the domestication history of Cannabis sativa, „Science Advances” 2021, t. 7, nr 29.
Szot-Radziszewska E., Stosowanie roślin o właściwościach odurzających w polskiej tradycji ludowej XIX i XX wieku, [w:] Kuźnicka B. (red.), Historia leków naturalnych. Rośliny odurzające w polskiej literaturze naukowej XIX wieku, Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa 2007, t. 6, s. 83–102;
Szukalski B., Perspektywy leczniczych zastosowań kannabinoidów, „Farmacja Polska” 2003, t. 59, z. 19, s. 863–874.
Vetulani J., Mazurek M., A w konopiach strach, Warszawa 2016.
Wieniawski W., Substancje psychoaktywne i ich nadużywanie w końcu XX wieku, „Farmacja Polska” 2000, t. 56, nr 5, s. 224–229.
Wysakowska B., Surowce i preparaty konopi stosowane w Polsce w XIX wieku, Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa 2004.
Zuardi A.W., History of cannabis as a medicine: a review, „Revista Brasileira de Psiquiatria” 2006, t. 28(2), s. 153–157, https://www.researchgate.net/publication/6975193_History_of_Cannabis_as_a_Medicine_A_Review
POWO Plants of the World Online/ https://powo.science.kew.org
WFO The World Flora Online/ https://www.worldfloraonline.org
Informacje: Medycyna Nowożytna, 2025, Tom 31 (2025) Suplement I, s. 185-218
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Instytut Historii Nauki im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów Polskiej Akademii Nauk
Polska
Publikacja: 19.01.2026
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 206
Liczba pobrań: 144