Wpływ dostępnej teorii architektoniczno-budowlanej na formę dachów kamienic na Dolnym Śląsku w XVII i XVIII w.
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 15.12.2025
Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 161-190
https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.25.001.22779Autorzy
Wpływ dostępnej teorii architektoniczno-budowlanej na formę dachów kamienic na Dolnym Śląsku w XVII i XVIII w.
This article compares publications available in Lower Silesia – primarily in Wrocław – that discuss roof design and the prevalence of the solutions they propose, using 17th- and 18th-c. townhouse roofs as a case study. Preserved monuments, as well as previously researched structures and iconographic records depicting urban development, allow us to trace changes in roof forms. Understanding the dominant architectural theory sheds light on the choices made in the formal and structural arrangements of these roofs.
Recommendations for lowering roof heights, initially to a 60° pitch from the mid-17th c., were supported by regulations, which led to their widespread adoption. Knowledge of appropriate structural solutions allowed for the construction of even lower roofs. At the same time, reducing the height of townhouse gables could be achieved using mansard roofs. The hipped roof form, preferred in contemporary theory for compact developments, was used only in exceptional cases, including the mansard version, which was recommended for the functional use of the attic. Tradition and construction considerations also led to the use of a modified hipped roof with shortened slopes; however, this version remained popular only briefly, until around the mid-19th c.
An analysis of the then-available publications in Lower Silesia reveals a convergence between the theoretical approaches to roof design, the timing and accessibility of these works, and the dissemination of the promoted designs.
Archiwum Budowlane Miasta Wrocławia [ABMW]: [Kamienica Rynek-Ratusz 18/19], inwentaryzacja z 1862 r., za: www.polska-org.pl/967419,foto.html?idEntity=518274 [dostęp 10.05.2025];
Archiwum Budowlane Miasta Wrocławia [ABMW]: [Kamienica Rynek-Ratusz 22], inwentaryzacja z 1884 r., za: www.polska-org.pl/3233525,foto.html, [dostęp 10.05.2025];
Archiwum Budowlane Miasta Wrocławia [ABMW]: [Kamienica Przejście Garncarskie 8], inwentaryzacja z 1936 r., za: www.polska-org.pl/4679710,foto.html [dostęp 10.05.2025];
Archiwum Budowlane Miasta Wrocławia [ABMW]: [Kamienica Nowy Targ 29], inwentaryzacja z 1921 r., za: www.polska-org.pl/5214523,foto.html [dostęp 10.05.2025].
Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Jeleniej Górze [APWJ]: [Kamienica nr 4 przy Rynku w Jeleniej Górze nr 4, projekt przebudowy], za: www.polska-org.pl/8357216,foto.html?idEntity=8357181 [dostęp 20.06.2024];
Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Jeleniej Górze [APWJ]: [Kamienica nr 47 przy Rynku w Jeleniej Górze, projekt przebudowy], za: www.polska-org.pl/8358770,foto.html?idEntity=8357181 [dostęp 10.12.2024].
Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, Oddział Rękopisów [BUWr]: [Alphabetischer Bandkatalog der Stadtbibliothek zu Breslau], rkps 1860–1930, oai: www.bibliotekacyfrowa.pl:5384-oai:www.bibliotekacyfrowa.pl:5979;
Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, Oddział Rękopisów [BUWr]: Wernher F.B., Topographia oder Prodromus Delineati Principatus Lignicensis Bregensis et Wolaviensis […], t. 2, rkps ok. 1750 r., oai: www.bibliotekacyfrowa.pl:14652;
Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, Oddział Rękopisów [BUWr]: Wernher F.B., Topographia seu Compendium Silesiae. Pars II, t. 4, rkps ok. 1750 r., oai: www.bibliotekacyfrowa.pl:16339.
Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz [GSPK], Wernher F.B., Topographia oder Prodromus delineati Silesiae Ducatus, t. 3, Fürstenthum Münsterberg-Frankenstein, Schweidnitz, rkps ok. 1750 r., XVII. HA.Rep.135, 526-5.
Herder Institut, Marburg [HI]: Ring 5, 1940, www.herder-institut.de/bildkatalog/iv/244246 [dostęp 10.05.2025];
Herder Institut, Marburg [HI]: Weisgerbergasse 36, M. Weyres, www.herder-institut.de/bildkatalog/iv/24431 [dostęp 10.05.2025];
Herder Institut, Marburg [HI]: Weissgerbergasse 35, S. Kummer, 1944, www.herder-institut.de/bildkatalog/iv/244313 [dostęp 10.05.2025];
Herder Institut, Marburg [HI]: Breslau, Weissgerbergasse 40, Klimm, 1912, www.herder-institut.de/bildkatalog/iv/244635 [dostęp 10.05.2025];
Herder Institut, Marburg [HI]: Breslau, Malergasse 14-15, 1912, Klimm, www.herder-institut.de/bildkatalog/iv/244124 [dostęp 10.05.2025].
Instytut Historii Architektury Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej [IHA]: Kamienice we Wrocławiu, ul. Kiełbaśnicza 2. Przekrój poprzeczny i elewacja, inwentaryzacja z 1967 r., www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/86893/edition/77741/content [dostęp 20.05.2025];
Instytut Historii Architektury Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej [IHA]: Kamienice we Wrocławiu, ul. Kiełbaśnicza 3, inwentaryzacja z 1878 r., przerys, www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/edition/77749/content [dostęp 20.05.2025];
Instytut Historii Architektury Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej [IHA]: Kamienice w Lubomierzu, pl. Wolności 22-28 i 39, 57, 64. Przekroje, inwentaryzacja z 1965 i 1976 r., od www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/135438/edition/76617 do dbc. www.wroc.pl/dlibra/publication/135438/edition/76684 [dostęp 10.12.2024].
Knippel E.W., Parade=Platz zu Glatz, [Schmiedeberg] [ok. 1840], litografia, Biblioteka Śląska Katowice G 77/16 V.
Bouet C., Die sudlische Seite des alten Rathauses zu Glogau, Glogau [ok. 1825], litografia, [w:] F. Minsberg, Geschichte der Stadt und Festung Gross-Glogau, t. 1–2, Glogau 1853, wkładka.
Goldberg i. Schlesien, 1907, www.polska-org.pl/4820487,foto.html?idEntity=6968238 [dostęp 12.11.2024].
Grifenberg i. Schles., 1903 r., www.polska-org.pl/7191120,foto.html?idEntity=4286509 [dostęp 12.11.2024].
Lauban, Markt, [początek XX w.], www.polska-org.pl/687085,foto.html?idEntity=592622 [dostęp 12.11.2024].
[Lwówek, Rynek, pierzeja północna], [początek XX w.], www.polska-org.pl/8584840,foto.html?idEntity=5975375 [dostęp 12.11.2024].
Tittel F.A., Der Marktplatz und das Rath-Haus zu Hirschberg, Schmiedeberg 1828.
Wrocław lat sześćdziesiątych XX wieku na fotografiach Tomasza Olszewskiego, red. M. Smolak, Wrocław 2011.
Alberti L.B., De Re aedificatoria […], [Florencja] 1485.
Alberti L.B., L’architettura […] tradotta in lingua fiorentina […] Con la aggiunta de disegni, Monte Regale [Mondovi] 1565.
Angermann J.G., Allgemeine practische Civil-Bau-Kunst, Halle, 1766.
Architectonicæ Civilis Et Militaris Elementa In Usum Universitatis Vratislaviensis, [Wrocław] 1777.
Aviler A.Ch. d’, Cours d’architecture qui comprend les ordres de Vignole […], Paris 1691.
Aviler A.Ch. d’, Sturm L.Ch., Außführliche Anleitung zu der gantzen Civil Baukunst, Worinnen Nebst denen fünff Ordnungen von J. Bar. de Vignola […] in das Teutsche übersetzet […], Amsterdam 1699.
Barozzi da Vignola G., Regola delli cinque ordini d’architettura […], Amsterdam 1617.
Barozzi da Vignola J., Regles des cinq ordres d’architecture de Vignolle Vignolle / Reveuee [sic!] augmentees et reduites de grand en petit par le Muet, Paris 1631–1632.
Bau- und Land-Vermessungs-Reglement vor Die Königl.Krieges- und Domainen Cammern und Derselben Bau-Bediente und Land-Messer in Schlesien. 1748, Breßlau 1748.
Blondel J.F., Cours d’architecture, ou Traité de la décoration, distribution et construction des bâtiments. Contenant les leçons données en 1750 et les années suivantes, t. 6, Paris 1777.
Chrzanowski T., Ciechanowiecki A., Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 7, Województwo opolskie, z. 4, Powiat kluczborski, Warszawa 1958.
Das Meisterbuch der Stadt Breslau. Unter Mittwirkung des Innungsausschusses zu Breslau und der Innungen, red. W. Baranek, Breslau [1925].
De l’Orme Ph., Le premier tome de l’architecture, Paris 1567–1568.
Furttenbach J., Architectura civilis, Ulm 1628.
Gilly D., Handbuch der Land-Bau-Kunst, vorzüglich in Rücksicht auf die Construction der Wohn- und Wirthschafts-Gebäude für angehende Cameral-Baumeister und Oeconomen, Berlin 1798.
Goldmann N., Sturm L.Ch., Nicolai Goldmanns vollständige Anweisung zu der Civil-Bau-Kunst […], Erste Ausübung zu der Vortrefflichen und Vollständigen Anweisung zu der Civil-Bau-Kunst Nicolai Goldmanns, Braunschweig 1699.
Herzberg F., Vorschläge zur Verbesserung der bisher üblichen Dacher, Breslau 1774.
K[iesel] F., Geschichte des Klosters der Ursulinerinnen zu Schweidnitz, Breslau 1878
Koch F., Der geübte Werkmeister des praktischen Zimmerwerks, Schwabach 1784.
Koller M.F., Der practische Baubeamte, t. 2, Wien 1800.
Krünitz J.G., Oeconomische Encyclopädie, oder allgemeines System der Land- Haus- und Staats-Wirthschaft, t. 1–30, Berlin 1774–1784.
Lange J.G., Zufällige Gedanken über die nothwendige und bequeme wirthschaftliche Bauart […], Breslau 1779.
Le Muet P., Divers traités d’architecture, [w:] Traicté des cinq ordres d’architecture, desquels se sont seruy les Anciens. Traduit du Palladio Augmenté de nouuelles inuentions pour l’art de bien bastir […], Paris 1645, s. 130–267.
Le Muet P., Maniere de bastir pour touttes sortes de personnes […], Paris 1623.
Lindner K.G., Historische und poetische Beschreibung des Landberühmten Hausberges oder Burglehns beÿ Hirschberg Hirschberg, 1742, wyd. U. Junker, 2008, jbc.jelenia-gora.pl/Content/18737/JEL_19943_2008_Chronik-der-Stadt-Hi_19943_Lindner_Chronik_Hirschberg.pdf [dostęp 11.07.2022].
Manger H.L., Die ökonomische Bauwissenschaft zum Unterricht für den Landmann, Leipzig 1735.
Marot J., Recueil des plans, profils et élévations des plusieurs palais, chasteaux, églises […], Paris [1659].
Mathurin J., Le theatre de l’art de charpentier […], La Flèche 1627.
Palladio A., I Quattro Libri dell’Architettura [red. S. Palladio], [Wenecja] 1581.
Penther J.F., Ausführliche Anweisung zur Bürgerlichen Bau-Kunst, t. 1–2, Augsburg 1744– 1747.
Penther J.F., Collegium Architectonicum oder Anleitung zur Civil-Bau-Kunst […], Göttingen 1749.
Penther J.F., Bau-Anschlag oder richtige Anweisung In zweyen Beyspielen […], Augsburg 1753.
Rausch von Traubenberg F., Elementa Architecturae ad structuras oeconomicas applicatae […], Budae 1779.
Rausch von Traubenberg F., Budownictwo Wieyskie Do Gospodarskich Potrzeb Stosowne […], Warszawa 1788.
Reuß Ch.G., Anweisung zur Zimmermannskunst, den Anfängern und Liebhabern der Baukunst, besonders den Zimmerleuten, Leipzig 1764.
Sammter A., Chronik von Liegnitz, t. 3, Liegnitz 1872.
Schübler J.J., Nützliche Anweisung Zur Unentbehrlichen Zimmermanns-Kunst […], Nürnberg 1731.
Serlio S., Il settimo libro d’architettura […] Architecturæ liber septimus […], Frankfurt am Main 1575.
Serlio S., Regole generali di architetvra sopra le cinqve maniere de gli edifici […], Venezia 1537.
Stieglitz Ch.L., Encyklopädie der bürgerlichen Baukunst […], ein Handbuch für Staatswirthe, Baumeister und Landwirthe, t. 1–5, Leipzig 1792–1798.
Sturm L.Ch., Vademecum […] zu der Civil- und Milit. Baukunst, Amsterdam 1700.
Sturm L.Ch., Vollständige Anweisung alle Arten von Bürgerlichen Wohn-Häusern […], Augsburg 1715.
Sturm L.Ch., Architectura civilis militaris, Augsburg 1719.
Sturm L., Geschichte der Stadt Goldberg in Schlesien, Goldberg 1888.
Vingboons Ph., Afbeeldsels der voornaemste gebouwen uyt alle die Philips Vingboons geordineert heeft, Aemstelerdam 1648.
Vitruvius M., Baldi B. et al., De architectura […], Amsterdam 1649.
Voch L., Anleitung Zur Verfertigung schöner Zimmerwercks-Rissen […], Augspurg 1766.
Vogel J., Die moderne Bau-Kunst, mit Vorstellung accurater Modelle, vortrefflicher Dach-Werke […], Hamburg 1708.
Wilhelm J., Architectura Civilis Johann Wilhelms: Beschreib- oder Vorreissung […], Frankfurt am Main 1649.
Wilhelm J., Architectura Civilis, Oder Beschreibung und Vorreissung vieler vornehmer Dachwerck […], Nürnberg 1668.
Appel T., Göttinger Künstlerlexikon. Maler – Grafiker – Bildhauer – Architekten: vom 14. Jahrhundert bis zur Mitte des 20. Jahrhunderts, Göttingen 2022, DOI 10.17875/gup2021-1786.
Bimller K., Baugeschichte der Magdalenen- und Elisabeth- kirche aus ihren Rechnungsbüchern bis 1850, „Quellen Zur Schlesischen Kunstgeschichte” 1939, z. 1, s. 32–83.
Brzezowski W., Dom mieszkalny we Wrocławiu w okresie baroku, Wrocław 2005.
Burgemeister L., Das Bürgerhaus im Deutschen Reich und in seinen Grenzgebieten, z. 1, Das Bürgerhaus in Schlesien, Berlin 1921.
Chorowska M., Lasota Cz., Kamienica mieszczańska w Świdnicy: karczma i mieszkanie w XIII-XVIII w., Wrocław 2013.
Chorowska M., Średniowieczna kamienica mieszczańska we Wrocławiu, Wrocław 1994.
Frank A., Albrecht von Sebisch (1610–1688) – das Leben eines Vermittlers und Bibliophilen, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Neerlandica Wratislaviensia” 1995, t. 8, s. 84–89.
Harasimowicz J., Nicolaus Goldmann Vratislaviensis Silesius – lejdejski matematyk i teoretyk architektury XVII wieku, [w:] Niderlandyzm na Śląsku i w krajach ościennych, red. M. Kapustka, A. Kozieł, P. Oszczanowski, Wrocław 2003, s. 101–112.
Holzer S.M., Zimmerkunst – Zur Entstehung des bautechnischen Fachbuches im deutschen Sprachraum, [w:] Dachkonstruktionen der Barockzeit in Norddeutschland und im benachbarten Ausland, red. P. Zalewski, Petersberg, 2009, s. 177–190.
Holzer S.M., Köck B., Investigations into the Structural Behaviour of German Baroque Timber Roofs, „International Journal of Architectural Heritage” 2009, t. 3, s. 316–338, https://doi.org/10.1080/15583050902855962.
Jung H., Christoph Hackner: ein schlesischer Barockbaumeister, Breslau 1939.
Köck B., Barocke Dachwerke, Konstruktion und Tragverhalten, rozprawa doktorska, Universität der Bundeswehr München, München 2011.
Ludwig B., Dach naczółkowy i czterospadowy z attyką w miastach dolnośląskich w początkach panowania pruskiego. Usystematyzowanie przepisów przeciwpożarowych a forma dachów, „Architectus” 2023, t. 76, nr 4, s. 3–11, https://doi.org/10.37190/arc230401.
Lutsch H., Bilderwerk schlesischer Kunstdenkmäler, Breslau 1903.
Munafò P., Le capriate lignee antiche per i tetti a bassa pendenza, Firenze 2002.
Meisel A., Zehetgruber J., Schickhofer G., Historische Dachtragwerke aus Holz – Klassifizierung und Entwicklung aus statischer Sicht. Teil 1, „Der Bauingenieur” 2012, t. 87, s. 451–460.
Norberg-Schulz Ch., Baroque Architecture, New York 1971.
Nowotny S., Ratusz: Deszcz kul i bomb (cz. 1), www.historia-swidnica.pl/ratusz-deszcz-kul-i-bomb-cz-1 [dostęp 10.09.2022]
Nowotny S., Schaffgotschowie w Świdnicy, www.historia-swidnica.pl/schaffgotschowie-w-swidnicy [dostęp 10.09.2022].
Ostendorf F., Die Geschichte des Dachwerks: erl. an e. großen Anzahl mustergültiger alter Konstruktionen, Leipzig 1908.
Ożóg J., Zarys historii Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu, Wrocław 1995.
Patzak B., Das Schreyvogel-Haus auf der Albrechtstraße in Breslau, „Belvedere” 1925, t. 7, z. 5, s. 127–144.
Patzak B., Des schlesische Baumeister Felix Anton Hammerschmidt und sein Bau des Grüssauer Prälatenhauses zu Schweidnitz, „Der Wanderer im Riesengebirge” 1930, t. 50, nr 5, s. 69–72.
Patzak B., Die Jesuitenbauten in Breslau und ihre Architekten, Breslau 1918.
Säbel A., Hölzerne Dachtragwerke im Königreich Bayern, rozprawa doktorska, Universität der Bundeswehr München, München 2017.
Schaaf U., Architektura szkieletowa i technika budowlana na początku XVIII wieku na przykładzie rozbudowy kościoła w Rościsławicach, „Wiadomości Konserwatorskie” 2020, t. 64, s. 93–105.
Schaaf U., Prarat M., Więźba dachowa na ul. Szewskiej 49 we Wrocławiu, „Wiadomości Konserwatorskie” 2022, nr 69, s. 124–140.
Stein R., Das Bürgerhaus in Schlesien, Tübingen 1966.
Stein R., Der große Ring zu Breslau: Darstellung seines Verhältnisses zur Stadt, Geschichte seiner Bauten und deren Aufgaben, Würdigung des Neumarkets und Blücherplatzes, Breslau 1935.
Tajchman J., Ze studiów nad więźbami storczykowymi Torunia, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” 1989, t. 13, z. 176, s. 191–206.
Tajchman J., Więźba dachowa Ratusza Toruńskiego z 1727 roku, „Rocznik Muzeum w Toruniu” 1992, t. 9, s. 9–38.
Tajchman J., Propozycja systematyki i uporządkowania terminologii ciesielskich konstrukcji dachowych występujących na terenie Polski od XIV do XX w., „Monument. Studia i Materiały Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków” 2005, nr 2, 7–36.
Wrabec J., Marcin Frantz, człowiek – budowniczy – architekt, www.jbc.jelenia-gora.pl/dlibra/publication/2050/edition/2169/content [dostęp 16.05.2025].
Zabłocka-Kos A., Zrozumieć miasto. Centrum Wrocławia na drodze ku nowoczesnemu city 1807–1858, Wrocław 2006.
Zalewski P., Saemann H., Zu Genese und Transfer des Mansarddaches – Die Rolle von Architekten und Architekturtheoretikern, „Jahrbuch für Hausforschung” 2008, Hausbau im 15. Jahrhundert – Elsass und Oberrhein, t. 58, s. 497–513.
Informacje: Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 161-190
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 15.12.2025
Otrzymano: 02.12.2024
Zaakceptowano: 16.05.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 390
Liczba pobrań: 279
