Wkład ks. Michała Nowodworskiego w obronę biblijnej periodyzacji dziejów ludzkości w obliczu odkryć XIX-wiecznej archeologii przedhistorycznej
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 10.10.2025
Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 3, s. 193-221
https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.25.001.22272Autorzy
Wkład ks. Michała Nowodworskiego w obronę biblijnej periodyzacji dziejów ludzkości w obliczu odkryć XIX-wiecznej archeologii przedhistorycznej
Up until the 19th c., an integral part of the worldview within Judeo-Christian civilization was the biblical chronology based on the authority of the Holy Scriptures. This chronology assigned humanity’s history a time span not exceeding 6,000 years, a view ultimately challenged by the discoveries of positivist archaeology (the so-called ‘three-age system’ of Stone, Bronze, and Iron Ages). These findings sparked a debate in contemporary science that also had ideological dimensions, as some viewed questioning the biblical account of human history as an attack on religion and the Church.
In the context of Poland, divided among partitioning powers (though the resulting borders did not hinder the debate, which was mainly conducted through the press), the most notable controversy was inspired by the discovery of palafittes (pile dwellings) at Lake Czeszewskie (Cieszewskie) in Greater Poland (Wielkopolska). This provoked an exchange of arguments between philosophers Karol Libelt (from the Prussian partition) and Stefan Pawlicki (from the Austrian partition), joined by other scholars including the future bishop of Płock, Michał Nowodworski (from the Russian partition).
In his polemic, published in 1871 in the Warsaw journal “Przegląd Katolicki” (Catholic Review), Nowodworski drew upon arguments contained in his Polish translation of Bible and Nature by the German theologian Franz Heinrich Reusch, which appeared a year later. The work gained significant popularity as a strong defense of biblical chronology in the face of mounting natural and archaeological discoveries.
Since these discoveries were undeniable facts, their interpretation was contested, with efforts made to reconcile them with the account presented in the Scriptures. This was the stance adopted by Nowodworski in the anthropogenesis debate of the time – a position he maintained until his death, as evidenced by his later engagement with the Polish translation of Apologie scientifique de la foi chrétienne (Scientific Apology of the Christian Faith) by Marc Antoine Duilhé de Saint-Projet two decades later, and texts published in Encyclopedia kościelna (Church Encyclopedia) he edited.
Even then, the biblical chronology of humanity’s earliest history – difficult to defend – proved to be a ‘blind alley’ in the history of reflection on the world and humanity’s place in it. That 19th-c. dispute now belongs solely to the history of science.
Büchner L., Siła i materia. Filozoficzne studia na polu doświadczeń przyrodniczych (spolszczył według dziesiątego wydania L. Mulski), Lwów 1869.
Chłędowski K., Pamiętniki, t. 1, Galicja (1843–1880), wyd. A. Knot, Kraków 1957.
Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst grecki, łaciński i polski, wyd. A. Baron, H. Pietras, t. 4, Lateran V – Trydent – Watykan I (1511–1870), Kraków 2004.
Duilhé de Saint-Projet M.A., Apologia naukowa wiary chrześcijańskiej. Przekład z 3-go wydania francuskiego, poprzedzony słowem wstępnym J.E. X. Michała Nowodworskiego, biskupa płockiego, Warszawa 1894.
Franz Heinrich Reusch (1825–1900) – Zeugnis einer katholischen Freiheit. Ein dokumentarischer Sammelband mit Texten von Franz Heinrich Reusch, Leopold Karl Goetz, Johann Friedrich von Schulte, red. P. Bürger, Norderstedt 2022.
Granderath T., Constitutiones dogmaticae sacrosancti oecumenici Concilii Vaticani ex ipsis eius actis explicatae atque illustratae, Friburgii Brisgoviae 1892.
Granderath T., Watykańskie Koncylium, [w:] Encyklopedia kościelna podług teologicznej encyklopedii Wetzera i Weltego z licznymi jej dopełnieniami przy współpracownictwie kilkunastu duchownych i świeckich osób wydana przez x. Michała Nowodworskiego, t. 30, red. A. Nowowiejski, Płock 1910, s. 352–370.
K[napiński] W., Chronologia biblijna, [w:] Encyklopedia kościelna podług teologicznej encyklopedii Wetzera i Weltego z licznymi jej dopełnieniami przy współpracownictwie kilkunastu duchownych i świeckich osób wydana przez x. Michała Nowodworskiego, t. 3, red. M. Nowodworski, Warszawa 1874, s. 303–333.
K[ossowski] H., Stworzenie, [w:] Encyklopedia kościelna podług teologicznej encyklopedii Wetzera i Weltego z licznymi jej dopełnieniami przy współpracownictwie kilkunastu duchownych i świeckich osób wydana przez x. Michała Nowodworskiego, t. 27, Warszawa 1904, s. 10–36.
Libelt K., Mieszkania nawodne przedhistoryczne, „Tygodnik Wielkopolski” 15.12.1870, nr wstępny, s. 1–3, 7.01.1871, nr 2, s. 25–26, 14.01.1871, nr 3, s. 37–38.
Libelt K., Rozprawa geologiczno-antropologiczna, wyd. J. Linetty (Biblioteka Studiów Lednickich, t. 30, Seria D – Varia, t. 4), Lednica 2013.
Nowodworski M., Mieszkania nawodne czy świadczą przeciwko chronologii biblijnej, „Przegląd Katolicki” 13.07.1871, nr 28, s. 433–438.
Nowodworski M., Nowe obelgi na Pana Libelta, „Przegląd Katolicki” 21.12.1871, nr 51, s. 801–803.
N[owodworski] M., Pius IX, papież, [w:] Encyklopedia kościelna podług teologicznej encyklopedii Wetzera i Weltego z licznymi jej dopełnieniami przy współpracownictwie kilkunastu duchownych i świeckich osób wydana przez x. Michała Nowodworskiego, t. 19, red. M. Nowodworski, Warszawa 1893, s. 437–520.
Pawlicki S., Antropologia przedhistoryczna i chronologia Mojżeszowa, „Tygodnik Katolicki” 25.03.1871, nr 12, s. 181–185, 1.04.1871, nr 13, s. 201–203, 8.04.1871, nr 14, s. 218–222.
Pawlicki S., Druga rozprawa z Panem Dr. Libeltem, „Tygodnik Katolicki” 16.09.1871, nr 37, s. 561–564.
Pleszczyński A., Dzieje Akademii Duchownej Rzymsko-Katolickiej warszawskiej ze źródeł urzędowych i ze wspomnień jej wychowańców zebrane, Warszawa 1907.
P[odolski] E., Dr Libelt i mieszkania nawodne, „Przegląd Lwowski” 15.08.1871, nr 16, s. 216–220.
Reusch F.H., Bibel und Natur. Vorlesungen über die mosaische Urgeschichte und ihr Verhältnis zu den Ergebnissen der Naturforschung, Bonn 1876.
[Reusch F.H.], Biblia i Natura. Zestawienie biblijnego opowiadania o pierwotnych dziejach Ziemi z rezultatami nauk przyrodniczych, napisane przez dra J. Henryka Reuscha, profesora teologii przy uniwersytecie w Bonn, przetłumaczone z trzeciego wydania niemieckiego przez ks. Michała Nowodworskiego, Warszawa 1872.
[Z listu. Poznań], „Biblioteka Warszawska. Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi” 1871, t. 4, s. 167–168.
Abramowicz A., Historia archeologii polskiej. XIX i XX wiek, Warszawa, Łódź 1991.
Abramowicz A., Wiek archeologii. Problemy polskiej archeologii dziewiętnastowiecznej, Warszawa 1967.
Azoulai J., Husti C., Sukiennicka M., Geneza i palingeneza życia w dziewiętnastowiecznej nauce i literaturze francuskiej, Poznań 2021, DOI 10.14746/amup.9788323238867.
Baszko A., Podróż naukowa Karola Libelta do Galicji w roku 1869 i rękopiśmienna pamiątka po niej w zbiorach Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, „Biblioteka” 2017, t. 21, s. 43–77, DOI 10.14746/b.2017.21.3.
Dulles A., Faith and Reason. From Vatican I to John Paul II, [w:] The Two Wings of Catholic Thought. Essays on „Fides et Ratio”, red. D. Ruel Foster, J.W. Koterski, Washington 2003, s. 193–208, DOI 10.2307/j.ctt2852w5.13.
Finegan J., Handbook of Biblical Chronology. Principles of Time Reckoning in the Ancient World and Problems of Chronology in the Bible, Peabody 1998.
Fogel J., Archeologiczne tropy Józefa Łepkowskiego (1826–1894) w Wielkopolsce, „Opuscula Musealia” 1996, t. 8, s. 21–45.
Gadille J., Modernismus und Religionswissenschaft, [w:] Die Geschichte des Christentums. Religion – Politik – Kultur, t. 11, Liberalismus, Industrialisierung, Expansion Europas (1830–1914), red. J. Gadille, J.M. Mayeur, M. Greschat, Freiburg, Basel, Wien 2010, s. 425–445.
Gąssowski J., Z dziejów polskiej archeologii, Warszawa 1970.
Grot Z., Życie i działalność Karola Libelta (1807–1875), Warszawa, Poznań 1977.
Grzybowski M.M., Zygner L., Episkopat płocki w latach 1075–2022 (wydanie drugie uzupełnione), Płock 2023.
Historia Kościoła, t. 5, Od 1848 do czasów współczesnych, red. R. Aubert, P.E. Crunican, J. Tracy Ellis, F.B. Pike, J. Bruls, J. Hajjar, Warszawa 1985.
Jadacki J., Filozofia polska XIX i XX wieku, t. 1, Wiek XIX, Warszawa 2015.
Janeczek S., Libelt Karol Fryderyk – filozof, estetyk, działacz społeczno-polityczny, publicysta, [w:] Encyklopedia filozofii polskiej, t. 1, red. A. Maryniarczyk, Lublin 2011, s. 861–865.
Karpiński W., Michał Nowodworski, biskup płocki, 1831–1896, Płock 2009.
Konstańczak S., Spór o antropogenezę w polskiej filozofii dziewiętnastego wieku, „Filozoficzne Aspekty Genezy” 2022, t. 19, nr 1, s. 47–71, DOI 10.53763/fag.2022.19.1.199.
Kujawski W., Diecezja kujawsko-kaliska. Opracowanie historyczno-źródłoznawcze, Włocławek 2011.
Kumor B., Historia Kościoła, t. 7, Czasy najnowsze 1815–1914, Lublin 2001.
Kumor B., Nowodworski Michał (1831–1896), profesor Akademii Duchownej w Warszawie, wydawca „Encyklopedii kościelnej”, biskup płocki, PSB t. 23, s. 368–370.
Lewandowski P., Henryk Piotr Dołęga Kossowski – biskup pomocniczy i administrator diecezji płockiej (1884–1890), Płock 2009.
Linetty J., Karol Libelt wobec zagadnienia pochodzenia i początków ludzkości, [w:] Między pracą organiczną a walką o niepodległość. Myśl filozoficzna w Wielkopolsce w okresie zaborów, red. K. Brzechczyn, A. Wawrzynowicz, Warszawa 2022, s. 141–172.
Linetty J., Prahistoria w działalności i piśmiennictwie Karola Libelta, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2015, t. 60, nr 2, s. 7–37.
Linetty J., Linetty J., Józef Łepkowski (1826–1894), założyciel archeologii polskiej, i prahistoryczne odkrycia w Czeszewie, pow. wągrowiecki, „Museion Poloniae Maioris” 2016, t. 3, s. 105–119.
Matusik P., „Nadeszła epoka przejścia…”. Nowoczesność w piśmiennictwie katolickim Poznańskiego 1836–1871, Poznań 2011.
Minos G., Kościół i nauka. Dzieje pewnego niezrozumienia, [t. 2], Od Galileusza do Jana Pawła II, Warszawa 1996.
Mylik M., Stefan Pawlicki – jeden z prekursorów nauki polskiej, Warszawa 2005.
Olszewski D., Kultura i życie religijne społeczeństwa polskiego w XIX wieku, Lublin 2014.
Olszewski D., Polska kultura religijna na przełomie XIX i XX wieku, Warszawa 1996.
Pedersen O., Dwie księgi. Z dziejów relacji między nauką a teologią, Kraków 2016.
Poniński A., Nowodworski Michał (1831–1896), włocławianin, wychowanek seminarium duchownego we Włocławku, biskup, profesor, redaktor, publicysta, [w:] Włocławski słownik biograficzny, t. 8, red. S. Kunikowski, Włocławek 2019, s. 124–127.
Rachwał K., Pawlicki Stefan Zachariasz – filolog klasyczny, filozof, teolog, [w:] Encyklopedia filozofii polskiej, t. 2, red. A. Maryniarczyk, Lublin 2011, s. 318–320.
Rucki M., Sześć dni stworzenia – heksaemeron, „Teologia i Człowiek” 2016, t. 33, nr 1, s. 85–105, DOI 10.12775/ticz.2016.005.
Steck K.G., Vatikanum, [w:] Die Religion in Geschichte und Gegenwart. Handwörterbuch für Theologie und Religionswissenschaft, t. 6, red. K. Galling, Tübingen 1962, kol. 1239–1245.
Stelmachowska B., System trzech epok w prehistorii polskiej, Poznań 1925.
Synowiec J. S., Jak rozumieć heksaemeron?, „Collectanea Theologica” 1982, t. 52, nr 1, s. 5–46.
Szczurek J.D., Depozyt wiary jako kryterium prawdziwości nauki Kościoła, „Analecta Cracoviensia” 2022, t. 54, s. 45–87, DOI 10.15633/acr.5402.
Żmuda R., Działalność dydaktyczna i pisarska profesorów i wychowawców warszawskiej Akademii Duchownej 1837–1867, Warszawa 1979 (Studia z historii Kościoła w Polsce, t. 6).
Żmuda R., Kossowski Henryk Piotr, krypt.: H.K., (1828–1903), biskup sufragan płocki, potem kujawsko-kaliski, profesor Akademii Duchownej w Warszawie, tłumacz, wydawca, [w:] Słownik polskich teologów katolickich, t. 2, red. H.E. Wyczawski, Warszawa 1982, s. 365–369.
Żmuda R., Nowodworski Michał, krypt.: Ks. M.N., M.N., N., X. N., (1831–1896), biskup płocki, profesor Akademii Duchownej w Warszawie, biblista, polihistor, redaktor „Encyklopedii kościelnej”, tłumacz, [w:] Słownik polskich teologów katolickich, t. 3, red.H. E. Wyczawski, Warszawa 1982, s. 223–233.
Informacje: Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 3, s. 193-221
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Instytut Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie
Polska
Publikacja: 10.10.2025
Otrzymano: 29.01.2025
Zaakceptowano: 08.05.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 370
Liczba pobrań: 300