FAQ
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Wileńskie korzenie toruńskiej astrofizyki. Propozycja określenia najważniejszych kontekstów społecznych, ekonomicznych i politycznych

Data publikacji: 15.12.2025

Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 47-64

https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.25.001.22773

Autorzy

Iwo Bohr
Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych, Teologicznych i Artystycznych - Academia Artium Humaniorum, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
, Polska
https://orcid.org/0000-0002-5669-4297 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Wileńskie korzenie toruńskiej astrofizyki. Propozycja określenia najważniejszych kontekstów społecznych, ekonomicznych i politycznych

Abstrakt

I present the history of the establishment of astrophysical research in Vilnius and its subsequent development in Toruń between 1945 and 1959. Within this framework, I highlight the role of Władysław Dziewulski (1878–1962), head of the Astronomical Observatory at Stefan Batory University in Vilnius (1919–1939). I also examine the contributions of his student, Wilhelmina Iwanowska (1905–1999), to the development of the project in Vilnius and later at Nicolaus Copernicus University (NCU) in Toruń.
I analyze the significance of four factors in bringing the project to fruition: 1. Dziewulski’s determination; 2. financial support from the National Culture Fund; 3. scientific collaboration with Bertil Lindblad (1895–1965); and 4. the relatively better situation of scholars in Vilnius at the beginning of WWII compared to other Polish higher education institutions.
After the war, Iwanowska was appointed head of the Department of Astrophysics at NCU. I describe her most important achievements in the 1950s. Around the same time, Włodzimierz Zonn (1905–1975), another of Dziewulski’s students, became a co-founder of the so-called Warsaw School of Astrophysics, a very successful group of scholars among whom Bohdan Paczyński (1940–2007) became the most internationally renowned.
I emphasize that many of the initiatives undertaken by Dziewulski and Iwanowska remain inspirational today and could serve as valuable examples of how to implement a new branch of research effectively.

Bibliografia

Pobierz bibliografię
Źródła archiwalne

Archiwum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu [AUMK], S-32 Spuścizna Wilhelminy Iwanowskiej.

Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwowe w Wilnie) [LCVA]: Fondas 175, A, apyrašas 1, Uniwersytet Stefana Batorego.

Źródła drukowane

Blaton J., Niewodniczański H., The Nature of the “Forbidden” Lines in the Pb I Spectrum, „Astrophysical Review” 1934, t. 45, z. 1, s. 64–65.

Dziewulski W., O potrzebach astronomii polskiej. Stan obecny i potrzeby obserwatorów polskich, „Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój” 1918, t. 1, s. 47–64.

Dz.U. 1926, Nr 96, poz. 387, Układ w sprawie stosunków naukowych, literackich i szkolnych między Polską a Belgją podpisany w Warszawie 1 września 1925 r.

Grabowski L., O potrzebach astronomii polskiej, „Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój” 1918, t. 1, s. 65–76.

Iwanowska W., Mój życiorys naukowy, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1981, r. 26, s. 247–278.

Iwanowska W., Obserwacje fotograficzne gwiazdy zmiennej RX Aurigae, rozprawa doktorska, Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie, Wilno 1933.

Iwanowska W., The Thermometric Photometer of the Wilno Observatory, „Biuletyn Obserwatorium Wileńskiego” 1936, nr 17, s. 3–5.

Iwanowska W., Wayman P.A., A Study of Low-dispersion Spectra of M Stars in the Red Region, „Astrophysical Journal” 1952, t. 115, s. 129–133.

Plaskacz A., Życie wśród gwiazd profesor Wilhelminy Iwanowskiej, Toruń 1997.

Rybka E., Kronika mego życia, Warszawa 2024 (Fontes Rerum ad Historiam Scientiae Spectantium, t. 35, Series recentior 17).

Źródła do dziejów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, t. 1, red. A. Tomczak, Toruń 1995.

Literatura przedmiotu

„Biuletyn Obserwatorium Astronomicznego w Toruniu” 1946, nr 1.

Ciesielska D., Maligranda L., Zwierzyńska J., W świątyni nauki, mekce matematyków: studia i badania naukowe polskich matematyków, fizyków i astronomów na Uniwersytecie w Getyndze 1884–1933, Warszawa 2021.

Douglas A.V., Eighth General Assembly of the International Astronomical Union, „Journal of the Royal Astronomical Society of Canada” 1952, t. 46, s. 217–221.

Draine B.T., Wspomnienie o Bohdanie Paczyńskim (tłum H. Paczyńska), „Urania – Postępy Astronomii” 2017, nr 6, s. 24–30.

Dziewulski W., Astronomia w Polsce: z organizacji i życia Obserwatorium Astronomicznego w Wilnie, „Urania” 1936, nr 4, s. 73–76.

Gadomski J., Adam Prażmowski, pierwszy astrofizyk polski, „Urania”, 1956, nr 4, s. 97–102.

Górski K., Organizacja UMK, [w:] Władysław Dziewulski 1876–1962, red. C. Iwaniszewska, Warszawa, Poznań, Toruń 1978, s. 57–59.

Hübner M., Fundusz Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego. Zamysł i realizacja, Warszawa 2022.

Hurwic J., Włodzimierz Zonn (1905–1975). Astronom i utalentowany publicysta naukowy, „Analecta” 2004, t. 13, nr 1–2, s. 303–310.

Iwaniszewska C., Grabowski I, Kus A., Strobel A., Szudy J., Wspólne drogi fizyków i astronomów w Wilnie i Toruniu (I). Początki polskiej astrofizyki, „Urania – Postępy Astronomii” 2025, t. 46, nr 3, s. 22–26.

Iwanowska W., 11. Spectroscopic Characteristics of the Cluster-type Variables, „Transactions of the International Astronomical Union” 1954, t. 8, s. 814–818.

Iwanowska W., Okres wileński (1919–1945), [w:] Władysław Dziewulski 1876– 1962, red. C. Iwaniszewska, Warszawa, Poznań, Toruń 1978, s. 27–42.

Jaczewski B., Polityka naukowa państwa polskiego w latach 1918–1939, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1978.

Jaczewski B., Rola funduszu kultury narodowej w popieraniu twórczości naukowej (1928–1939), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1969, t. 14, nr 1, s. 75–93.

Kula E., Pękowska M., Działalność Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w dwudziestoleciu międzywojennym na rzecz międzynarodowej współpracy intelektualnej, „Studia Edukacyjne” 2016, nr 39, s. 413–431.

Liekis A., Astronomer and Geodesist prof. Bernardas Kodatis as a Pedagogue, Scientist and Creator of Independent Lithuania, „Geodesy and Cartography” 2011, t. 37, nr 1, s. 41–50, DOI 10.3846/13921541.2011.559953.

CrossRef Następne

Łossowski P., Utworzenie i likwidacja Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, [w:] Z dziejów Almae Matris Vilnensis. Księga pamiątkowa w ku czci 400-lecia i 75-lecia wskrzeszenia Uniwersytetu Wileńskiego, red. L. Piechnik, K. Puchowski, Kraków 1996, s. 235–241.

Danch M., Adam Prażmowski (1821–1885), „Urania – Postępy Astronomii” 2021, nr 3, s. 221–227.

Mietelski J., Profesor Eugeniusz Rybka 1898–1988, „Kwartalnik Historii i Nauki Techniki” 1989, t. 34, nr 3, s. 665–668.

O Wilnie, Toruniu i… Wszechświecie – rozmowa z Wilhelminą Iwanowską, „Postępy Fizyki” 1988, t. 39, s. 339–363.

Odgers G.J., Otto Struve, 1897–1963, „Journal of the Royal Astronomical Society of Canada” 1963, t. 5, s. 170–172.

Oort J.H., Bertil Lindblad (Obituary), „Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society” 1966, t. 7, s. 329–342.

Piech T., Niewodniczański Henryk (1900–1968), PSB t. 23, s. 92–94.

Piłatowicz J., Szczeniowski Szczepan Eugeniusz (1898–1979), PSB t. 47, s. 261–264.

Poškienė A., Jonušaitė J., Addidit antiquo virtus nova lumina coelo: astronomijos observatorijos kūrimas ir veikla Vilniaus Stepono Batoro universitete 1919–1939 metais, „Lietuvos Istorijos Studijos” 2025, t. 55, s. 39–58, DOI 10.15388/lis.2025.55.2.

CrossRef Następne

Rudnicki K., Z historii uniwersyteckiego obserwatorium astronomicznego we Lwowie, „Analecta” 1996, t. 5, nr 2/10, s. 171–188.

Rybka E., Grabowski Lucjan Kazimierz (1871–1941), PSB t. 8, s. 94–95.

Rybka P., Adam Prażmowski (1821–1885), „Urania” 1985, r. 11, s. 303–306.

Siuda-Bochenek M., Jan Jędrzejewicz i astronomia europejska 2. połowy XIX stulecia, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2015, t. 60, nr 2, s. 93–115.

Strobel A., Astronomia i meteorologia na USB w Wilnie, [w:] Dzieje Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1919–1939), t. 1, red. A. Supruniuk, J. Szudy, Toruń 2020 (Dzieje Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie 1919–1939, t. 6), s. 271–343.

Supruniuk A., Supruniuk M.A., Tajemnicze początki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2017.

Szudy J., Fizyka na USB w Wilnie, [w:] Dzieje Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1919–1939), t. 1, red. A. Supruniuk, J. Szudy, Toruń 2020 (Dzieje Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie 1919–1939, t. 6), s. 345–456.

Szymborski K., Pieńkowski Stefan (1883–1953), PSB t. 26, s. 127–129.

Władysław Dziewulski 1876–1962, red. C. Iwaniszewska, Warszawa, Poznań, Toruń 1978.

Woszczyk A., Profesor Pol Swings, „Postępy Astronomii” 1984, t. 32, z. 1, s. 87–98.

Woszczyk A., Wilhelmina Iwanowska (1905–1999), „Rocznik Toruński” 1999, t. 26, s. 189–195.

Woszczyk A., Wilhelmina Iwanowska (1905–1999), „Urania – Postępy Astronomii” 1999, nr 4, s. 162–163.

Strony internetowe

Araucaria Project, araucaria.camk.edu.pl [dostęp 26.07.2025].

Doktorzy Honoris Causawww.umk.pl/uczelnia/dhc [dostęp 26.07.2025].

Historyczny teleskop Draperaastro.umk.pl/nauka/instrumentarium/historyczny-teleskop-drapera [dostęp 26.07.2025].

Instytut Obserwatorium AstronomiczneHistoriawww.astro.amu.edu.pl/pl/o-nas/historia,  [dostęp 15.08.2025].

Klisze z Harvardu, klasyfikacja gwiazd i kobiety w astronomiiwww.urania.edu.pl/wiadomosci/klisze-harvardu-klasyfikacja-gwiazd-kobiety-astronomii-3182.html [dostęp 26.07.2025].

Subrahmanyan Chandrasekhar Biographicalwww.nobelprize.org/prizes/physics/1983/chandrasekhar/biographical [dostęp 26.07.2025].

The Centenary of Astrophysicist Karl Schwarzschild’s Deathwww.aip.de/en/news/the-centenary-of-astrophysicist-karl-schwarzschilds-death [dostęp 26.07.2025].

Włodarczyk J., Piotrowski Stefan (Ginwiłł-Piotrowski)www.gigancinauki.pl/gn/biogramy/84610,Piotrowski-StefanGinwill-Piotrowski.html [dostęp 26.07.2025].

Informacje

Informacje: Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 47-64

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Wileńskie korzenie toruńskiej astrofizyki. Propozycja określenia najważniejszych kontekstów społecznych, ekonomicznych i politycznych
Angielski: The Vilnius Roots of Toruń Astrophysics: Proposing the Key Social, Economic, and Political Contexts

Autorzy

https://orcid.org/0000-0002-5669-4297

Iwo Bohr
Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych, Teologicznych i Artystycznych - Academia Artium Humaniorum, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
, Polska
https://orcid.org/0000-0002-5669-4297 Orcid
Kontakt z autorem
Wszystkie publikacje autora →

Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych, Teologicznych i Artystycznych - Academia Artium Humaniorum, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Polska
ROR ID:

 Ikona Research Organization Registry 0102mm775

Publikacja: 15.12.2025

Otrzymano: 13.03.2025

Zaakceptowano: 20.08.2025

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

Udział procentowy autorów:

Iwo Bohr (Autor) - 100%

Informacje o autorze:

dr Iwo Bohr odbył studia biologiczne na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (doktorat 2002 r.), staże podoktorskie w latach 2003–2016 w Newcastle University (Wielka Brytania), Uniwersytet w Münster (Niemcy) i Cambridge University (Wielka Brytania). Od 2023 r. doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych UMK. Zainteresowany historią nauk ścisłych, szczególnie astronomii na UMK. Miłośnik astronomii, a zwłaszcza kosmologii i astrobiologii. Sekretarz Toruńskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii. e-mail: iwobohr@yahoo.co.uk

Korekty artykułu:

-

Podziękowania:

Dziękuję profesorom Dorocie Michaluk oraz Maciejowi Mikołajewskiemu z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika za cenne rady pomocne w redagowaniu tekstu artykułu. Wyrazy wdzięczności kieruję też do recenzentów za uwagi.

Języki publikacji:

Polski

Wileńskie korzenie toruńskiej astrofizyki. Propozycja określenia najważniejszych kontekstów społecznych, ekonomicznych i politycznych

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE