Wileńskie korzenie toruńskiej astrofizyki. Propozycja określenia najważniejszych kontekstów społecznych, ekonomicznych i politycznych
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 15.12.2025
Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 47-64
https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.25.001.22773Autorzy
Wileńskie korzenie toruńskiej astrofizyki. Propozycja określenia najważniejszych kontekstów społecznych, ekonomicznych i politycznych
I present the history of the establishment of astrophysical research in Vilnius and its subsequent development in Toruń between 1945 and 1959. Within this framework, I highlight the role of Władysław Dziewulski (1878–1962), head of the Astronomical Observatory at Stefan Batory University in Vilnius (1919–1939). I also examine the contributions of his student, Wilhelmina Iwanowska (1905–1999), to the development of the project in Vilnius and later at Nicolaus Copernicus University (NCU) in Toruń.
I analyze the significance of four factors in bringing the project to fruition: 1. Dziewulski’s determination; 2. financial support from the National Culture Fund; 3. scientific collaboration with Bertil Lindblad (1895–1965); and 4. the relatively better situation of scholars in Vilnius at the beginning of WWII compared to other Polish higher education institutions.
After the war, Iwanowska was appointed head of the Department of Astrophysics at NCU. I describe her most important achievements in the 1950s. Around the same time, Włodzimierz Zonn (1905–1975), another of Dziewulski’s students, became a co-founder of the so-called Warsaw School of Astrophysics, a very successful group of scholars among whom Bohdan Paczyński (1940–2007) became the most internationally renowned.
I emphasize that many of the initiatives undertaken by Dziewulski and Iwanowska remain inspirational today and could serve as valuable examples of how to implement a new branch of research effectively.
Archiwum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu [AUMK], S-32 Spuścizna Wilhelminy Iwanowskiej.
Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwowe w Wilnie) [LCVA]: Fondas 175, A, apyrašas 1, Uniwersytet Stefana Batorego.
Blaton J., Niewodniczański H., The Nature of the “Forbidden” Lines in the Pb I Spectrum, „Astrophysical Review” 1934, t. 45, z. 1, s. 64–65.
Dziewulski W., O potrzebach astronomii polskiej. Stan obecny i potrzeby obserwatorów polskich, „Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój” 1918, t. 1, s. 47–64.
Dz.U. 1926, Nr 96, poz. 387, Układ w sprawie stosunków naukowych, literackich i szkolnych między Polską a Belgją podpisany w Warszawie 1 września 1925 r.
Grabowski L., O potrzebach astronomii polskiej, „Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój” 1918, t. 1, s. 65–76.
Iwanowska W., Mój życiorys naukowy, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1981, r. 26, s. 247–278.
Iwanowska W., Obserwacje fotograficzne gwiazdy zmiennej RX Aurigae, rozprawa doktorska, Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie, Wilno 1933.
Iwanowska W., The Thermometric Photometer of the Wilno Observatory, „Biuletyn Obserwatorium Wileńskiego” 1936, nr 17, s. 3–5.
Iwanowska W., Wayman P.A., A Study of Low-dispersion Spectra of M Stars in the Red Region, „Astrophysical Journal” 1952, t. 115, s. 129–133.
Plaskacz A., Życie wśród gwiazd profesor Wilhelminy Iwanowskiej, Toruń 1997.
Rybka E., Kronika mego życia, Warszawa 2024 (Fontes Rerum ad Historiam Scientiae Spectantium, t. 35, Series recentior 17).
Źródła do dziejów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, t. 1, red. A. Tomczak, Toruń 1995.
„Biuletyn Obserwatorium Astronomicznego w Toruniu” 1946, nr 1.
Ciesielska D., Maligranda L., Zwierzyńska J., W świątyni nauki, mekce matematyków: studia i badania naukowe polskich matematyków, fizyków i astronomów na Uniwersytecie w Getyndze 1884–1933, Warszawa 2021.
Douglas A.V., Eighth General Assembly of the International Astronomical Union, „Journal of the Royal Astronomical Society of Canada” 1952, t. 46, s. 217–221.
Draine B.T., Wspomnienie o Bohdanie Paczyńskim (tłum H. Paczyńska), „Urania – Postępy Astronomii” 2017, nr 6, s. 24–30.
Dziewulski W., Astronomia w Polsce: z organizacji i życia Obserwatorium Astronomicznego w Wilnie, „Urania” 1936, nr 4, s. 73–76.
Gadomski J., Adam Prażmowski, pierwszy astrofizyk polski, „Urania”, 1956, nr 4, s. 97–102.
Górski K., Organizacja UMK, [w:] Władysław Dziewulski 1876–1962, red. C. Iwaniszewska, Warszawa, Poznań, Toruń 1978, s. 57–59.
Hübner M., Fundusz Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego. Zamysł i realizacja, Warszawa 2022.
Hurwic J., Włodzimierz Zonn (1905–1975). Astronom i utalentowany publicysta naukowy, „Analecta” 2004, t. 13, nr 1–2, s. 303–310.
Iwaniszewska C., Grabowski I, Kus A., Strobel A., Szudy J., Wspólne drogi fizyków i astronomów w Wilnie i Toruniu (I). Początki polskiej astrofizyki, „Urania – Postępy Astronomii” 2025, t. 46, nr 3, s. 22–26.
Iwanowska W., 11. Spectroscopic Characteristics of the Cluster-type Variables, „Transactions of the International Astronomical Union” 1954, t. 8, s. 814–818.
Iwanowska W., Okres wileński (1919–1945), [w:] Władysław Dziewulski 1876– 1962, red. C. Iwaniszewska, Warszawa, Poznań, Toruń 1978, s. 27–42.
Jaczewski B., Polityka naukowa państwa polskiego w latach 1918–1939, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1978.
Jaczewski B., Rola funduszu kultury narodowej w popieraniu twórczości naukowej (1928–1939), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1969, t. 14, nr 1, s. 75–93.
Kula E., Pękowska M., Działalność Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w dwudziestoleciu międzywojennym na rzecz międzynarodowej współpracy intelektualnej, „Studia Edukacyjne” 2016, nr 39, s. 413–431.
Liekis A., Astronomer and Geodesist prof. Bernardas Kodatis as a Pedagogue, Scientist and Creator of Independent Lithuania, „Geodesy and Cartography” 2011, t. 37, nr 1, s. 41–50, DOI 10.3846/13921541.2011.559953.
Łossowski P., Utworzenie i likwidacja Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, [w:] Z dziejów Almae Matris Vilnensis. Księga pamiątkowa w ku czci 400-lecia i 75-lecia wskrzeszenia Uniwersytetu Wileńskiego, red. L. Piechnik, K. Puchowski, Kraków 1996, s. 235–241.
Danch M., Adam Prażmowski (1821–1885), „Urania – Postępy Astronomii” 2021, nr 3, s. 221–227.
Mietelski J., Profesor Eugeniusz Rybka 1898–1988, „Kwartalnik Historii i Nauki Techniki” 1989, t. 34, nr 3, s. 665–668.
O Wilnie, Toruniu i… Wszechświecie – rozmowa z Wilhelminą Iwanowską, „Postępy Fizyki” 1988, t. 39, s. 339–363.
Odgers G.J., Otto Struve, 1897–1963, „Journal of the Royal Astronomical Society of Canada” 1963, t. 5, s. 170–172.
Oort J.H., Bertil Lindblad (Obituary), „Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society” 1966, t. 7, s. 329–342.
Piech T., Niewodniczański Henryk (1900–1968), PSB t. 23, s. 92–94.
Piłatowicz J., Szczeniowski Szczepan Eugeniusz (1898–1979), PSB t. 47, s. 261–264.
Poškienė A., Jonušaitė J., Addidit antiquo virtus nova lumina coelo: astronomijos observatorijos kūrimas ir veikla Vilniaus Stepono Batoro universitete 1919–1939 metais, „Lietuvos Istorijos Studijos” 2025, t. 55, s. 39–58, DOI 10.15388/lis.2025.55.2.
Rudnicki K., Z historii uniwersyteckiego obserwatorium astronomicznego we Lwowie, „Analecta” 1996, t. 5, nr 2/10, s. 171–188.
Rybka E., Grabowski Lucjan Kazimierz (1871–1941), PSB t. 8, s. 94–95.
Rybka P., Adam Prażmowski (1821–1885), „Urania” 1985, r. 11, s. 303–306.
Siuda-Bochenek M., Jan Jędrzejewicz i astronomia europejska 2. połowy XIX stulecia, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2015, t. 60, nr 2, s. 93–115.
Strobel A., Astronomia i meteorologia na USB w Wilnie, [w:] Dzieje Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1919–1939), t. 1, red. A. Supruniuk, J. Szudy, Toruń 2020 (Dzieje Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie 1919–1939, t. 6), s. 271–343.
Supruniuk A., Supruniuk M.A., Tajemnicze początki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2017.
Szudy J., Fizyka na USB w Wilnie, [w:] Dzieje Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1919–1939), t. 1, red. A. Supruniuk, J. Szudy, Toruń 2020 (Dzieje Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie 1919–1939, t. 6), s. 345–456.
Szymborski K., Pieńkowski Stefan (1883–1953), PSB t. 26, s. 127–129.
Władysław Dziewulski 1876–1962, red. C. Iwaniszewska, Warszawa, Poznań, Toruń 1978.
Woszczyk A., Profesor Pol Swings, „Postępy Astronomii” 1984, t. 32, z. 1, s. 87–98.
Woszczyk A., Wilhelmina Iwanowska (1905–1999), „Rocznik Toruński” 1999, t. 26, s. 189–195.
Woszczyk A., Wilhelmina Iwanowska (1905–1999), „Urania – Postępy Astronomii” 1999, nr 4, s. 162–163.
Araucaria Project, araucaria.camk.edu.pl [dostęp 26.07.2025].
Derdzikowski A., Jan Walery Jędrzejewicz – szkic biograficzny, www.pddmp.pl/klasyfikacjazbiorow-z-zakresu-wiedzy-historycznej-o-plonsku-i-ziemi-plonskiej/zeszyty/opracowania-autorskie/adam-derdzikowski-jan-walery-jedrzejewicz-szkic-biograficzny [dostęp 26.07.2025].
Doktorzy Honoris Causa, www.umk.pl/uczelnia/dhc [dostęp 26.07.2025].
Historyczny teleskop Drapera, astro.umk.pl/nauka/instrumentarium/historyczny-teleskop-drapera [dostęp 26.07.2025].
Instytut Obserwatorium Astronomiczne, Historia, www.astro.amu.edu.pl/pl/o-nas/historia, [dostęp 15.08.2025].
Klisze z Harvardu, klasyfikacja gwiazd i kobiety w astronomii, www.urania.edu.pl/wiadomosci/klisze-harvardu-klasyfikacja-gwiazd-kobiety-astronomii-3182.html [dostęp 26.07.2025].
Subrahmanyan Chandrasekhar Biographical, www.nobelprize.org/prizes/physics/1983/chandrasekhar/biographical [dostęp 26.07.2025].
The Centenary of Astrophysicist Karl Schwarzschild’s Death, www.aip.de/en/news/the-centenary-of-astrophysicist-karl-schwarzschilds-death [dostęp 26.07.2025].
Włodarczyk J., Piotrowski Stefan (Ginwiłł-Piotrowski), www.gigancinauki.pl/gn/biogramy/84610,Piotrowski-StefanGinwill-Piotrowski.html [dostęp 26.07.2025].
Informacje: Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 47-64
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 15.12.2025
Otrzymano: 13.03.2025
Zaakceptowano: 20.08.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Korekty artykułu:
-Podziękowania:
Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 450
Liczba pobrań: 289