FAQ
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Urbanistyczna geneza dzielnicy przemysłowoportowej na warszawskim Żeraniu (1916–1939)

Data publikacji: 15.12.2025

Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 301-312

https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.25.001.22784

Autorzy

Andrzej Skalimowski
Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN
, Polska
https://orcid.org/0000-0002-5682-3976 Orcid
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Urbanistyczna geneza dzielnicy przemysłowoportowej na warszawskim Żeraniu (1916–1939)

Abstrakt

This article examines the origins of Warsaw’s industrial-port district in Żerań between 1916 and 1939, presenting it as the culmination of a long-term urban development process rather than merely the outcome of postwar industrialization. The author traces the transformation of Warsaw’s spatial structure since the partitions, emphasizing the significance of planning and transportation decisions, such as the expansion of the city limits in 1916, the development of the railway network, and canal projects. Particular attention is given to the 1923 Regulatory Plan and the 1931 General Plan, which designated the right bank of the Vistula River for heavy industry. This concept of ‘dynamic development’ envisioned the concentration of industry in the Żerań area due to favorable logistical conditions (railway, planned port, canals). The article also analyzes the impact of state policy, new regulations, city planning initiatives, and pressure from urban planning circles. The district’s development is described within the broader context of regional planning (the ‘Functional Warsaw’ concept), culminating in the 1937 decision to construct a power plant in Żerań – a project that was never realized before the outbreak of war. The author illustrates the complexity of the urbanization process, shaped by the interplay of social, economic, and ideological factors.

Bibliografia

Pobierz bibliografię
Źródła archiwalne

Archiwum Państwowe w Warszawie [APW], Elektrownia Warszawska [EW], 110, 111, 168, 174.

Źródła drukowane

Chmielewski J., Syrkus S., Warszawa funkcjonalna. Przyczynek do urbanizacji regionu warszawskiego, Warszawa 1934.

Chmielewski J., Syrkus S., Warszawa funkcjonalna. Przyczynek do urbanizacji regionu warszawskiego, wstęp M. Czeredys, M. Kuciewicz, J. Porębska-Srebrna, Warszawa 2013.

Dz.U. 1928, Nr 23, poz. 202 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 lutego 1928 r. o prawie budowlanem i zabudowaniu osiedli.

Koło Architektów w Warszawie. Uwagi do szkicu wstępnego planu regulacyjnego miasta stołecznego Warszawy, Warszawa 1916, na prawach rękopisu [1.12.1916 r.].

Kuncewicz A., Zasady sporządzania planów zabudowania, Warszawa 1937.

Potrzeby Warszawy. Opracował inż., Zygmunt Słomiński, Prezydent Warszawy, Warszawa 1929.

Projekt regulacji miasta stoł. Warszawy. Według referatu Biura regulacji i Pomiarów Magistratu, „Przegląd Techniczny” 1924, nr 26, s. 297–301.

Projekt regulacji miasta stoł. Warszawy. Według referatu Biura regulacji i Pomiarów Magistratu [dokończenie], „Przegląd Techniczny” 1924, nr 31, s. 366–368.

Różański S., Plan Ogólny Wielkiej Warszawy, „Architektura i Budownictwo” 1928, nr 11, s. 410–416

Rudnicki Cz., Regulacja Warszawy w okresie wieku XIX i początku XX, „Architektura i Budownictwo. Plany regulacyjne Warszawy dawnej i nowej” 1928, z. 11, s. 404–409.

Spychalski M., Warszawa architekta. Wspomnienia pierwszego powojennego prezydenta stolicy, Warszawa 2015;

Śmiałowski W., Co i jak będziemy produkować [w:] Jaka będziesz Warszawo?, oprac. L. Wysznacki, Warszawa 1976, s. 139–148.

Zasady budowy Warszawy [1938 r.]. Referat Mariana Spychalskiego na I konferencję w sprawie ogólnego planu zabudowania [04.1938 r.], mps.

Literatura przedmiotu

Skibniewski Z., Przestrzenny rozwój Warszawy [w:] Warszawa. Stolica Polski, red. J. Kazimierski, Warszawa 1980, s. 305–320.

Gawryszewski A., Ludność Warszawy w XX wieku, Warszawa 2009.

Gzell S., Warszawa dzisiejsza jako rezultat planowania przestrzennego w Polsce Ludowej, [w:] Warszawa odbudowana czy przebudowana? Planowanie przestrzenne w Polsce Ludowej 1945–1989. Materiały pokonferencyjne, red. J.M. Chmielewski, Warszawa 2006, s. 35–42.

Kołodziejczyk R., Przemysł i rzemiosło praskie przed 1939 r., [w:] Dzieje Pragi, red. J. Kazimierski, Warszawa 1970, s. 189–201.

Kotaszewicz T., Międzywojenny okres planistyczny, [w:] Atlas historyczny Warszawy, t. 2, Plany zagospodarowania przestrzennego z lat 1916–2002, red. J.M. Chmielewski, Warszawa 2004, s. 17–54.

Lijewski T., Uprzemysłowienie Polski 1945–1975, Warszawa 1978.

Misztal St., Rozwój przemysłu Pragi w 25-leciu, [w:] Dzieje Pragi, red. J. Kazimierski, Warszawa 1970, s. 299–311.

Piłatowicz J., Dzieje elektryfikacji Warszawy, Warszawa 1984.

Pruss W., Ludność i przemysł Warszawy, [w:] Warszawa. Stolica Polski, red. J. Kazimierski, Warszawa 1980, s. 49–62.

Różański S., Kierunki planowania przestrzennego Warszawy, [w:] Warszawa współczesna. Geneza i rozwój, red. J. Kazimierski, Warszawa 1981, s. 179–200.

Żelichowski R., W setną rocznicę rozporządzenia o inkorporacji przedmieść i utworzeniu Wielkiej Warszawy, „Kronika Warszawy” 2016, nr 2, s. 68–84.

Informacje

Informacje: Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 301-312

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Urbanistyczna geneza dzielnicy przemysłowoportowej na warszawskim Żeraniu (1916–1939)
Angielski: The Urban Origins of the Industrial-Port District in Warsaw’s Żerań (1916–1939)

Autorzy

https://orcid.org/0000-0002-5682-3976

Andrzej Skalimowski
Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN
, Polska
https://orcid.org/0000-0002-5682-3976 Orcid
Wszystkie publikacje autora →

Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN
Polska
ROR ID:

 Ikona Research Organization Registry 00nx96f80

Publikacja: 15.12.2025

Otrzymano: 30.05.2025

Zaakceptowano: 17.09.2025

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

Finansowanie artykułu:

Artykuł powstał w ramach projektu badawczego dotyczącego dzielnicy przemysłowoportowej Żerań prowadzonego w Narodowym Instytucie Architektury i Urbanistyki.

Udział procentowy autorów:

Andrzej Skalimowski (Autor) - 100%

Informacje o autorze:

dr Andrzej Skalimowski – historyk specjalizujący się w dziejach społecznych i historii architektury, pracuje w Instytucie Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN i Narodowym Instytucie Architektury i Urbanistyki. Członek redakcji miesięcznika „Nowe Książki”. e-mail: askalimowski@ihnpan.pl

Korekty artykułu:

-

Języki publikacji:

Polski

Urbanistyczna geneza dzielnicy przemysłowo-portowej na warszawskim Żeraniu (1916–1939)

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE