Schyłkowy okres bartnictwa na terenie Puszczy Iłżeckiej w świetle nieznanego wykazu z 1870 r.
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 15.12.2025
Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 117-139
https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.25.001.22777Autorzy
Schyłkowy okres bartnictwa na terenie Puszczy Iłżeckiej w świetle nieznanego wykazu z 1870 r.
The article presents the final period of forest beekeeping in the Iłżecka Forest, which was part of the former Świętokrzyska Forest. It takes into account a previously unknown inventory of beekeepers and the apiaries they managed, compiled in connection with the sale of the Iłża Forest District to Baron Antoni Fraenkl in 1870, which sheds new light on the topic under study. The document indicates a partial revival of forest beekeeping in the Iłżecka Forest after the January Uprising, followed by its ultimate disappearance, which happened later than previously documented. The main part of the article is preceded by a general overview of the economic history of the area, including its affiliation with various owners, the organization of forestry, and forest beekeeping activities, with particular attention to the ways in which the forestry administration sought to restrict it in the first half of the 19th c.
Archiwum Nauki Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie [AN PAN i PAU], zesp. K III-23 Mieczysław Radwan, sygn. 62.
Archiwum Państwowe w Kielcach [APK], zesp. 2729 Akta Stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Mircu: sygn. 104 Duplikat aktów religijno-cywilnych urodzonych, zaślubionych i zmarłych, 1856 r.; sygn. 151 Akta urodzeń, małżeństw i zgonów, 1880 r.
Archiwum Państwowe w Radomiu [APR], zesp. 44 Zarząd Rolnictwa i Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, Kieleckiej, Lubelskiej, Siedleckiej [ZDP]: sygn. 4 Lustracja klucza iłżeckiego. Lustracja dóbr klucza mirowskiego ... dawniej do Biskupstwa Krakowskiego należącego. Lustracja dóbr klucza dobrowodzkiego, 1789–1790 r.; sygn. 1446 [Plan ogólny Leśnictwa Iłża], ok. 1865 r.; sygn. 6805 [Akta Komisji Województwa Sandomierskiego tyczące się] Dochodów z barci leśnictwa iłżeckiego, 1826–1866 r.
6. O potrzebie zachowania i pielęgnowania barci w naszych lasach. Przez Mikołaja Witwickiego (Artykuł umieszczony w Nrze 30 Gazety Polskiéy z r. b. 1828), „Sylwan” 1828, t. 5, nr 2, s. 211–216.
26. O Bartnictwie, czyli dzikim chowie pszczół w lasach, „Sylwan” 1827, t. 4, nr 4, s. 392–421.
Dziennik Praw [Królestwa Polskiego 1816], t. 1 nr 7.
Dziennik Praw [Księstwa Warszawskiego 1812], t. 4 nr 37.
Gacki J., Wiadomość historyczna o biskupich niegdyś dobrach zamku i mieście Iłży a mianowicie o parafialnym kościele, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1854, t. 27, s. 366–408.
Jasiński J., Ochrona lasów od pożarów, „Gazeta Polska” 21.05.1869, nr 108, s. 2–3.
Pamâtnaâ knižka Radomskoj Gubernii na 1870 godʹ, Radom 1870.
Piekosiński F., Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej ś. Wacława, cz. 1, Kraków 1874 (Wydawnictwa Komisji Historycznej Akademii Umiejętności w Krakowie, nr 4).
Połujański A., Opisanie lasów Królestwa Polskiego i gubernij zachodnich Cesarstwa Rossyjskiego pod względem historycznym, statystycznym i gospodarczym, t. 1, Warszawa 1854.
Reychman K., Szkice genealogiczne, ser. 1, Warszawa 1936.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 4, Warszawa 1883.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 6, Warszawa 1885.
Topograficzna Karta Królestwa Polskiego, 1 : 126 000, kol. IV, sek. VI, ark. Iłża, ok. 1843 r.
W.M., Ochrona lasów od pożarów i pasza leśna, „Gazeta Polska” 16.08.1869, nr 178, s. 2.
Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Skarbu, t. 12, O lasach rządowych, Warszawa 1867.
Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Skarbu, t. 13, O lasach rządowych, Warszawa 1868.
Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Skarbu, t. 14, O lasach rządowych, Warszawa 1868.
Informacja uzyskana od pracownika Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu, p. Pawła Wójcickiego, 26.05.2025 r.
Relacja pracownika Nadleśnictwa Marcule, p. Radosława Koniarza, 14.05.2025 r.
Adamczyk M., Pastuszka S., Starachowice. Zarys dziejów, Warszawa 1984.
Barański S., Dzieje bartnictwa w Puszczy Świętokrzyskiej w zarysie, Kielce 1979.
Barański S., Zmierzch bartnictwa w Puszczy Iłżeckiej, „Zeszyty Naukowe Muzeum Wsi Radomskiej” 1986, s. 35–46.
Barański S., Zieliński T., X. Puszcza Świętokrzyska, [w:] Dzieje lasów, leśnictwa i drzewnictwa w Polsce, red. A. Żabko-Potopowicz i in., Warszawa 1965, s. 641–655.
Bastrzykowski A., Monografja historyczna Kunowa nad Kamienną i jego okolicy, Kraków 1939.
Blank-Weissberg S., Barcie i kłody w Polsce, Warszawa 1937.
Błaszyk H., VI. Początki urządzania i zagospodarowania lasu, [w:] Dzieje lasów, leśnictwa i drzewnictwa w Polsce, red. A. Żabko-Potopowicz i in., Warszawa 1965, s. 160–170.
Błaszyk H., VII. Użytkowanie lasu, [w:] Dzieje lasów, leśnictwa i drzewnictwa w Polsce, red. A. Żabko-Potopowicz i in., Warszawa 1965, s. 170–182.
Brociek R., Dzieje polskiego cukrownictwa, Ostrowiec Świętokrzyski 2013.
Broda J., V. Proces wyzwalania się leśnictwa z feudalnych form organizacyjnych, [w:] Dzieje lasów, leśnictwa i drzewnictwa w Polsce, red. A. Żabko-Potopowicz i in., Warszawa 1965, s. 155–160.
Broda J., Zarys historii gospodarstwa leśnego w Polsce, Warszawa 1988.
Broda J., Błaszyk H., Wpływ rządowego górnictwa i hutnictwa na rozwój wczesnokapitalistycznej gospodarki w lasach górniczych Królestwa Polskiego, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 1959 (1960), t. 21, s. 133–198.
Buczek K., Ziemie polskie przed tysiącem lat (zarys geograficzno-historyczny), Wrocław 1960 (Prace Komisji Nauk Historycznych, nr 5).
Gąsiorowska-Grabowska N., Z dziejów przemysłu w Królestwie Polskim 1815–1918, Warszawa 1965.
Inglot S., Stan i rozmieszczenie uposażenia biskupstwa krakowskiego w połowie XV wieku.
Próba odtworzenia zaginionej części Liber Beneficiorum Długosza z mapą, Lwów 1925.
Jedlicki J., Nieudana próba kapitalistycznej industrializacji. Analiza państwowego gospodarstwa przemysłowego w Królestwie Polskim XIX w., Warszawa 1964.
Kacprzak P., Nadleśnictwo Łagów. 200 lat administracji leśnej, Kielce 2010.
Kacprzak P., Nadleśnictwo Marcule. Historia lasów, gospodarki i administracji leśnej w zarysie, Kielce 2012.
Kalinka W., Sejm Czteroletni, t. 1, Kraków 1880.
Karpiński J.J., Ślady dawnego bartnictwa puszczańskiego na terenie Białowieskiego Parku Narodowego, Kraków 1948 (Instytut Badawczy Leśnictwa. Rozprawy i sprawozdania, ser. A, nr 49).
Konarska B., Małachowski Gustaw (1797–1835), PSB t. 19, s. 392–393.
Kowalczyk R., Przemysł górniczo-hutniczy w Staropolskim Okręgu Przemysłowym w latach 1862–1914, [w:] Społeczeństwo i gospodarka w regionie świętokrzyskim w XIX i XX wieku, red. U. Oettingen, J. Szczepański, Kielce 2008, s. 15–40.
Kumor B.S., Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, t. 1, Kraków 1998.
Mencel T., Galicja Zachodnia 1795–1809. Studium z dziejów ziem polskich zaboru austriackiego po III rozbiorze, Lublin 1976.
Miłobędzki J., Organizacja administracji Lasów Narodowych w dobie Księstwa Warszawskiego, „Sylwan” 1957, nr 12, s. 20–45.
Muszyńska J., Sandomierskie dobra biskupstwa krakowskiego od połowy XV do połowy XVII wieku. Zmiany osadnicze, [w:] Siedziby biskupów krakowskich na terenie dawnego województwa sandomierskiego. Materiały z sesji naukowej, Kielce 20 IX 1997, Kielce 1997, s. 25–38.
Muszyńska J., Gospodarka dworska w dobrach biskupów krakowskich w połowie XVII wieku, Kielce 2014.
Niwiński M., Opactwo cystersów w Wąchocku. Fundacja i dzieje uposażenia do końca wieków średnich, Kraków 1930 (Polska Akademja Umiejętności. Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego, ser. 2, t. 43 (68), nr 1).
Orłowski B., Historia techniki polskiej, Radom 2006 (Biblioteka Polskiej Nauki i Techniki, t. 1).
Pazdur J., Starachowice – osiedle i zakłady do 1939 r., „Studia z Dziejów Górnictwa i Hutnictwa” 1968, t. 13 (Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej, t. 34), s. 77–147.
Puchalski T., Rębnie w gospodarstwie leśnym. Poradnik leśniczego, Warszawa 2000.
Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
Stępkowski L., Bartnictwo i znamiona bartne w kluczu iłżeckim w połowie XVII wieku (1645–1648), „Rocznik Muzeum Radomskiego” 1978 (1979), s. 33–64.
Szczepański J., Rola Starachowic w rozwoju Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, [w:] Materiały konferencji naukowej Tradycje i perspektywy zespołu wielkopiecowego w Starachowicach, wyd. I. Suliga, M. Karbowniczek, Starachowice 2001, s. 31–37.
Szramek E., Dzierżoń Jan (1811–1906), PSB t. 6, s. 165–166.
Wójcik Z., Górnictwo i hutnictwo w dobrach cysterskich w Staropolskim Okręgu Przemysłowym, [w:] Z dziejów opactwa cystersów w Wąchocku materiały z sesji naukowej 1991 rok, red. A. Massalski, D. Olszewski, Kielce 1993, s. 63–77.
Wójcik Z., Stanisława Staszica koncepcja zagospodarowania doliny rzeki Kamiennej, [w:] Materiały konferencji naukowej Tradycje i perspektywy zespołu wielkopiecowego w Starachowicach, wyd. I. Suliga, M. Karbowniczek, Starachowice 2001, s. 23–30.
Zaręba R., Znaki bartne (klejma) bartników z Puszczy Iłżeckiej, „Las Polski” 1974, nr 4, s. 12–13.
Zaręba R., Puszcze, bory i lasy Polski, Warszawa 1986.
Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław 1965.
Żabko-Potopowicz A., Dzieje bartnictwa w Polsce w świetle dotychczasowych badań, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 1953, t. 15, s. 7–56.
Żabko-Potopowicz A., III. Ustawodawstwo leśne i ochrona lasu, [w:] Dzieje lasów, leśnictwa i drzewnictwa w Polsce, red. A. Żabko-Potopowicz i in., Warszawa 1965, s. 141–147.
Żabko-Potopowicz A., IV. Organizacja administracji leśnej, [w:] Dzieje lasów, leśnictwa i drzewnictwa w Polsce, red. A. Żabko-Potopowicz i in., Warszawa 1965, s. 147–155.
Żabko-Potopowicz A., V [IV]. Organizacja administracji leśnej, [w:] Dzieje lasów, leśnictwa i drzewnictwa w Polsce, red. A. Żabko-Potopowicz i in., Warszawa 1965, s. 227–233.
Żukowski R., Bartnictwo w Zagajnicy Łomżyńskiej w okresie od XVI do połowy XIX w., Białystok 1965.
Gągol J., Góry Świętokrzyskie. Z dziejów nazwy, www.geoportal.pgi.gov.pl/pgi-os/wiedza/dziejenazwy [dostęp 5.05.2025].
Bank Danych o Lasach, www.bdl.lasy.gov.pl/portal/mapy# [dostęp 5.05.2025].
Informacje: Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 117-139
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 15.12.2025
Otrzymano: 30.05.2025
Zaakceptowano: 17.08.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Korekty artykułu:
-Podziękowania:
Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 585
Liczba pobrań: 286