Łazienkowskie hydrozagadki. Maszyny hydrauliczne Stanisława Augusta
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 15.12.2025
Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 239-268
https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.25.001.22782Autorzy
Łazienkowskie hydrozagadki. Maszyny hydrauliczne Stanisława Augusta
This article examines hydraulic machines associated with the Royal Łazienki during the reign of Stanislaus Augustus (1764–1795). It presents information about a device purchased around 1767 – a steam pump, which appears to have been the first machine of this kind in Poland. The second part discusses machine designs and models created between 1782 and 1784 under the supervision of Count August Moszyński. The third part concerns a pump (or possibly two pumps – one wind-powered and the other driven by a treadmill) constructed between 1789 and 1794 by Jędrzej Fontana. The article also identifies the individuals consulted on the renovation designs for the Łazienki water system: the renowned Jesuit priest Gabriel Gruber and Johann Ferdinand Nax.
Archiwum Główne Akt Dawnych [AGAD]: 346 Archiwum ks. Józefa Poniatowskiego i Marii Teresy Tyszkiewiczowej [AJP]: 153 Inwentarz generalny Pałacu Ujazdowskiego z attynencjami; 155 Inwentarz dóbr ziemskich dziedzicznych Ujazdów czyli Jazdów zwanych; 162 Inwentarz dóbr JKMci dziedzicznych Łazienki zwanych z attynencjami przy Warszawie sytuowanych, na gruncie 1788 roku w maju spisanych; 166 Opisanie rezydencji Łazienek ze wszystkimi attynencjami;
Archiwum Główne Akt Dawnych [AGAD]: 345 Archiwum Rodzinne Poniatowskich ARP, 413, 415–416, 422–427, Rejestr wpływów i wydatków pieniężnych z kasy osobistej Stanisława Augusta Poniatowskiego, 1780 r., 1782–1784, 1789–1794;
Archiwum Główne Akt Dawnych [AGAD]: 8 Archiwum Kameralne, III/1415 Porachowanie z Kasą JKMci generalną;
Archiwum Główne Akt Dawnych [AGAD]: 14 Korespondencja Stanisława Augusta, 9c Korespondencja króla Stanisława Augusta z Onufrym Kickim;
Archiwum Główne Akt Dawnych [AGAD]: 12 Zbiór Popielów, 230 Bâtiments et Jardins. Rozdział I 1767–1777; Rozdział II 1769–1771; 231 Bâtiments et Jardins ad 31.IX.1782; 368 Actes sur les Bâtiments et Jardins 1783–1787; 388 Sprawy króla finansowe i ekonomiczne – niektóre wewnętrzne sprawy krajowe; 417 Korespondencja króla z Debolim.
Biblioteka Czartoryskich [BCz]: rkps 676 Korrespondencya króla Stanisława Augusta z l. 1764–1786;
Biblioteka Czartoryskich [BCz]: rkps 935 Korrespondencya Stanisława Augusta z Fontaną 1788–1793.
Bélidor B., Architecture hydraulique, Paris 1737–1753, t. 1–2.
Groza S., Opisanie Sofijówki przez S. Gr. „Rimembranza”, Wilno 1843.
Leupold J., Theatrum Machinarum Generale, Leipzig 1724.
Magier A., Estetyka miasta stołecznego Warszawy, Warszawa 1963.
Ostrowski T., Poufne wieści z oświeconej Warszawy, oprac. R. Kaleta, Wrocław 1972.
Stale obawiam się jakiejś katastrofy. Korespondencja Stanisława Augusta z Marcellem Bacciarellim, tłum. J.M. Kłoczowski, oprac. K. Niemira, Warszawa 2023.
Barański A., Boratyni Tytus, [w:] Słownik biograficzny techników polskich, red. S. Skoczyński, Warszawa 1996, z. 7, s. 14–16.
Birkenmajer A., Burattini Tytus-Liwiusz (1617–1681), PSB t. 3, s. 133–136.
Czarnecka A., Skowroński P., Szumańska J., Woda – Władza – Widowisko, czyli o nowej ekspozycji w Wodozbiorze w Łazienkach królewskich w Warszawie, [w:] Technika i Nauka w Muzeum 2, red. M. Zdanowski, Bydgoszcz 2020, s. 209–221.
Delaunay B., Newcomen à l’Académie. La machine à vapeur et l’Académie royale des Sciences (1699–1750), „e-Phaïstos” 2017, www.journals.openedition.org/ephaistos/2510 [dostęp 7.04.2025].
Frużyński A., Fryderyk August Holtzhausen. Pierwszy budowniczy maszyn parowych na Śląsku, „Hereditas Minariorum” 2014, nr 1, s. 81–100.
Herzog V., Der fürstliche Badepavillon als zweckmäßige und repräsentative Bauaufgabe im späten 17. und 18. Jahrhundert, Berlin 2016.
Inglot M., Jezuita w otoczeniu carskim. Ojciec Gabriel Gruber i car Paweł, [w:] U schyłku tysiąclecia, red. K. Pająk, J. Załubski, Poznań 2001, s. 103–118.
Jagiełło M., Łuniewicz Z., Śląski refleks traktatu Herona. Salomon de Caus i wrocławski ogród Laurentiusa Scholza, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2024, t. 69, nr 3, s. 41–67, https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.24.023.20108.
Kowecka E., Dwór „najrządniejszego w Polszcze magnata”, Warszawa 1991.
Kwiatkowski M., Stanisław August. Król-Architekt, Warszawa 1983.
Kwiatkowski M., Wielka księga Łazienek, Warszawa 2000.
Majdecki L., Przemiany układu przestrzennego założenia ogrodowego, Warszawa 1969 (Rejestr ogrodów polskich, z. 7).
Manikowska E., Nax Johann, [w:] Słownik architektów i budowniczych, red. P. Migasiewicz, H. Osiecka-Samsonowicz, J. Sito, Warszawa 2016, s. 333–335.
Mańkowski T., Kolekcjonerstwo Stanisława Augusta w świetle korespondencji z Augustem Moszyńskim, Lwów 1926.
Morgan L., Nature as Model: Salomon de Caus and Early Seventeenth-Century Landscape Design, Philadelphia 2007.
Orłowski B., Nax Johann, [w:] Słownik biograficzny polskich techników, z. 11, red. Z. Skoczyński, Warszawa 2020, s. 102–104.
Riskin J., Machines in the Garden, „Republics of Letters: A Journal for the Study of Knowledge, Politics, and the Arts” 2010, nr 2, s. 16–43.
Rogier É., Les moulins à vent de Versailles et leur postérité, „Le monde de moulins” 2022, nr 79, www.fdmf.fr/les-moulins-a-vent-de-versailles-et-leur-posterite [dostęp 7.04.2025].
Santini Ch., Les artistes de l’eau, Fontainiers à Versailles au Grand Siècle, „Projets de paysage: revue scientifique sur la conception et l’aménagement de l’espace” 2009, nr 3, s. 5 https://doi.org/10.4000/paysage.26343 [dostęp 7.01.2025].
Skowroński P., Sosin E., Nie tylko Strusie. Zwierzęta Łazienek Królewskich czasów Stanisława Augusta, „Studia Wilanowskie” 2023, nr 29, s. 71–92.
Stankiewicz A., Łaźnia i ogród w rezydencji Zygmunta Gonzagi margrabiego Myszkowskiego w Pińczowie, „Modus. Prace z historii sztuki” 2015, nr 15, s. 161–186.
Sztuka dobrego myślenia. Dziedzictwo Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, red. K. Frejlich, P. Skowroński, Warszawa 2024.
Tatarkiewicz W., Łazienki Warszawskie, Warszawa 1972.
Wątroba P., Projekt maszyn hydraulicznych, [w:] Splendor i wiedza. Biblioteka królewska Stanisława Augusta. Katalog, red. A. Dzięcioł, T. Jakubowski, Warszawa 2022, s. 191–193.
Wunder und Wissenschaft: Salomon de Caus und die Automatenkunst in den Gärten um 1600, red. G. Uerscheln, V. Schneider, S. Schweizer, Düsseldorf 2008.
Wyka E., …ciekawym wiedzieć i widzieć skutki… czyli dzieje kolekcji przyrządów naukowych Stanisława Augusta, Kraków 2015.
Informacje: Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 239-268
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 15.12.2025
Otrzymano: 20.04.2025
Zaakceptowano: 16.07.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 338
Liczba pobrań: 302