FAQ
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Czternastowieczny traktat o konstrukcji zegara mechanicznego (inc. In compositione horologii premittenda sunt) – studium źródłowe

Data publikacji: 15.12.2025

Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 403-418

https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.25.001.22790

Autorzy

Paulina Pludra-Żuk
Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN
, Polska
https://orcid.org/0000-0002-3955-8672 Orcid
Wszystkie publikacje autora →

Pobierz pełny tekst

Drukuj drukuj Cytuj cytuj

Tytuły

Czternastowieczny traktat o konstrukcji zegara mechanicznego (inc. In compositione horologii premittenda sunt) – studium źródłowe

Abstrakt

The article presents manuscript copies of the treatise concerning the construction of mechanical clocks, beginning with the incipit: In compositione horologii premittenda sunt prius nomina rotarum. The treatise has been preserved in three copies: Jagiellonian Library 551, University of Toruń Library 31/III and New Haven, Yale Medical Historical Library Ms 25. Although the text has been known in the literature, the lack of a printed edition and earlier challenges to accessing manuscript sources have contributed to recurring inaccuracies. The study of the copies in the context of the volumes in which they are found systematizes the information and serves as an introduction to the prospective edition of the text.

Bibliografia

Pobierz bibliografię
Rękopisy

Kraków, Biblioteka Jagiellońska, cod. 551.

New Haven, Yale Medical Historical Library Ms 25 = E-113 (Goff).

Praha, Knihovna pražské metropolitní kapituly, ms 1442.

Roma, Biblioteca Vallicelliana, Manoscritti, ms. F 37.

Wien, Österreichische Nationalbibliothek, cod. 5415.

Literatura przedmiotu

Amon K., Bischöfe von Graz-Seckau 1218–1968, red. K. Amon, Graz, Wien, Köln 1969.

Amon K., Johannes II. Serlinger, [w:] Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1448 bis 1648. Ein biographisches Lexikon, red. E. Gatz, C. Brodkorb, Berlin 1996.

Birkenmajer L.A., Stromata Copernicana. Studja, poszukiwania i materjały biograficzne, Kraków 1924.

Biskup R., Das Domkapitel von Samland (1285–1525), Toruń 2007 (Prussia Sacra, t. 2).

Catalogus codicum manuscriptorum medii aevi Latinorum qui in Bibliotheca Jagellonica Cracoviae asservantur, t. 3, Numeros continens inde ab 445 usque ad 563, red. M. Kowalczyk et al., Wrocław et al. 1984.

Clavis scriptorum et operum Medii Aevi Poloniae, wyd. J. Kaliszuk, A. Pieniądz, P. Węcowski, K. Skwierczyński, Kraków 2019.

Czyżak M., Medieval Manuscripts as Ego-Documents on Examples of the Prayer Book of Wikbold Dobilstein and the Biblical-Moralistic Collection of Johann Albrechtau in the 4th Quarter of the 14th Century, [w:] Neuere Editionen der sogennanten „Ego–Dokumente” und andere Projekte in den Editionswissenchaften: Editionswissenschaftliches Kolloquium 2013, red. H. Flachenecker, J. Tandecki, współpraca K. Kopiński, Toruń 2015, s. 18–25.

Dohrn-van Rossum G., History of the Hour: Clocks and Modern Temporal Orders, Chicago, London 1996.

Durand D.B., The Vienna-Klosterneuburg Map Corpus of the Fifteenth Century, Leiden 1952.

Eagleton C., Monks, Manuscripts and Sundials: the Navicula in Medieval England, Leiden, Boston 2010, https://doi.org/10.1163/ej.9789004176652.i-292.

CrossRef Następne

Faye C.U., Bond W.H., Supplement to the Census of Medieval and Renaissance Manuscripts in the United States and Canada, New York 1962.

Folkerts M., The Development of Mathematics in Medieval Europe: The Arabs, Euclid, Regiomontanus, Abingdon 2016.

Goff F., Incunabula in American Libraries: A Third Census of Fifteenth-Century Books Recorded in North American Collections, Milwood, NY 1973.

Hadravová A., Hadrava P., The Eclipse Instrument of John Šindel, [w:] Studying the Arts in Late Medieval Bohemia: Production, Reception and Transmission of Knowledge, red. O. Pavlíček, Turnhout 2021, s. 306–307, https://doi.org/10.1484/m.sa-eb.5.122642.

CrossRef Następne

Hadravová A., Hadrava P., Zázemí staroměstského orloje v pražské astronomické škole, [w:] „Pokroky matematiky, fyziky a astronomie” 2009, t. 54, s. 276–280.

Hajdukiewicz L., Księgozbiór i zainteresowania bibliofilskie Piotra Tomickiego na tle jego działalności kulturalnej, Wrocław 1961 s. 225–229.

Hlaváček P., Jan Šindel († 1456), [w:] Kacířská univerzita. Osobnosti pražské utrakvistické univerzity 1417–1622, red. P. Hlaváček, Praha 2013, s. 39–41.

Incunabula in the Yale University Libraries, red. T.E. Marston, New Haven 1955.

Jähnig B., Katalog der Handschriften der landesherrlichen Bibliothek in Königsberg 1700/1720, [w:] Königsberger Buch- und Bibliotheksgeschichte, red. A.E. Walter, Köln 2004, s. 251–302.

Jasiński M., Radius mathematicus Joachima Stegmanna, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2015, t. 60, s. 33–53.

Johannis de Dondis Padovani Civis Astrarium, red. E. Poulle, Paris 1987.

Katalog rękopisów średniowiecznych Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, oprac. M. Czyżak; współpraca M. Jakubek-Raczkowska, A. Wagner, Toruń 2016.

Láng B., Unlocked Books. Manuscripts of Learned Magic in the Medieval Libraries of Central Europe, University Park, Penn. 2008 (Magic in History).

Linnard W., Robey J.A., Wright M.T., Ung petit traictie pour faire horoleiges: A Little Treatise for Making Clocks in the Fourteenth Century, „Antiquarian Horology” 2016, t. 37, nr 2, s. 182–198.

Markowski M., Astronomica et astrologica Cracoviensia ante annum 1550, Firenze 1990 (Istituto Nazionale di Studi sul Rinascimento. Studi e Testi, t. 20).

Markowski M., Burydanizm w Polsce w okresie przedkopernikańskim. Studium z historii filozofii i nauk ścisłych na Uniwersytecie Krakowskim w XV wieku, Wrocław 1971 (Studia Copernicana, t. 2).

Moulinier-Brogi L., Guillaume l’Anglais, le frondeur de l’uroscopie médiévale (XIIIe siècle), Genève 2011 (École pratique des hautes études. Section 4, Sciences historiques et philologiques, t. 101).

North J., God’s Clockmaker; Richard of Wallingford and the Invention of Time, Oxford 1976.

North J., Monasticism and the First Mechanical Clocks, [w:] The Study of Time, t. 2, red. J.T. Fraser et al., New York 1975, s. 381–398.

Päsler R., Zur Herkunft von Handschriften und alten Drucken der ehemaligen Staats- und Universitätsbibliothek Königsberg. Ernst Kuhnerts Provenienzregister, „Berichte und Forschungen. Jahrbuch des Bundesinstituts für ostdeutsche Kultur und Geschichte” 1995, t. 3, s. 39–48.

Pludra-Żuk P., «Aurora» Piotra Rigi. Średniowieczna transmisja i funkcje tekstu na przykładzie rękopisów polskich, pruskich i śląskich, Warszawa 2021 (Monografie z Dziejów Oświaty, t. 52).

Poulle É., Les sources astronomiques (textes, tables, instruments), Turnhout 1981.

Rosińska G., Mikołaj Kopernik i tradycje krakowskiej szkoły astronomicznej. Znajomość traktatów o instrumentach astronomicznych w Krakowie w XV wieku, „Studia Warmińskie” 1972, t. 9, s. 379–404.

Rosińska G., Scientific Writings and Astronomical Tables in Cracow. A Census of Manuscripts Sources (XIVth–XVIth Centuries), Wrocław, Warszawa 1984.

Shank M.H., The Geometrical Diagrams in Regiomontanus’s Edition of His Own Disputationes (c. 1475): Background, Production, and Diffusion, „Journal for the History of Astronomy” 2013, t. 43, s. 27–55, https://doi.org/10.1177/002182861204300103.

CrossRef Następne

Skála P., Nepřesnosti v konstrukci původního astrolábu staroměstského orloje, „Pokroky matematiky, fyziky a astronomie” 2013, t. 3, s. 187–197.

Skála P., Nový pohled na hypotézu o účasti Jana Šindela na stavbě pražského orloje, „Staletá Praha” 2016, t. 32, s. 24–45, https://doi.org/10.56112/sp.2016.1.02.

CrossRef Następne

Šolcová A., Mistr Jan Šindel – pravděpodobný tvůrce matematického modelu pražského orloje, „Pokroky matematiky, fyziky a astronomie” 2009, t. 54, nr 4, s. 307–317.

Szymański J., Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2008.

The Encyclopedia of the Medieval Chronicle, t. 2, red. G. Dunphy, Leiden, Boston 2010.

Thorndike L., P. Kibre, A Catalogue of Incipits of Mediaeval Scientific Writings, Cambridge, Mass. 1963.

Wąsowicz H., Chronologia średniowieczna, Lublin 2016.

Wegner W., Sindel, Johannes [w:] Enzyklopädie Medizingeschichte, red. W.E. Gerabek, B.D. Haage, G. Keil, W. Wegner, Berlin, New York 2005.

Wisłocki W., Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 1, Rękopisy 1–1875, Kraków 1877.

Włodarski B., Chronologia polska, Warszawa 2007.

Wolff A., Projekt instrukcji wydawniczej dla pisanych źródeł historycznych do połowy XVI wieku, „Studia Źródłoznawcze = Commentationes” 1957, t. 1, s. 155–181.

Strony internetowe

Corpus academicum Cracoviensewww.cac.historia.uj.edu.pl [dostęp 30.05.2025].

Geschichtsquellen des deutschen Mittelalterswww.geschichtsquellen.de/ [dostęp 30.05.2025].

Handschriftencensuswww.handschriftencensus.de [dostęp 30.05.2025].

Incunabula Short Title Cataloguewww.data.cerl.org/istc/_search [dostęp 24.09.2025].

Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowawww.kpbc.umk.pl/dlibra [dostęp 30.05.2025].

Latinitatis Medii Aevi Lexicon Bohemorumwww.lb.ics.cas.cz/lemma/horologium#cs [dostęp 24.09.2025].

Manus Onlinewww.manus.iccu.sbn.it [dostęp 30.05.2025].

Manuscripta.atwww.manuscripta.at [dostęp 30.05.2025].

Manuscripta.plwww.manuscripta.pl [dostęp 30.05.2025].

Musicalia Mediaevaliawww.musmed.fr [dostęp 30.05.2025].

Polona.plwww.polona.pl [dostęp 30.05.2025].

Ptolemaeus Arabus et Latinuswww.ptolemaeus.badw.de [dostęp 30.05.2025].

Informacje

Informacje: Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 2025, Tom 70, Numer 4, s. 403-418

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Czternastowieczny traktat o konstrukcji zegara mechanicznego (inc. In compositione horologii premittenda sunt) – studium źródłowe
Angielski: A Fourteenth-Century Treatise on the Construction of Mechanical Clocks (inc. In compositione horologii premittenda sunt) – A Source Study

Autorzy

https://orcid.org/0000-0002-3955-8672

Paulina Pludra-Żuk
Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN
, Polska
https://orcid.org/0000-0002-3955-8672 Orcid
Wszystkie publikacje autora →

Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN
Polska
ROR ID:

 Ikona Research Organization Registry 00nx96f80

Publikacja: 15.12.2025

Otrzymano: 31.05.2025

Zaakceptowano: 24.09.2025

Status artykułu: Otwarte __T_UNLOCK

Licencja: CC BY 4.0  ikona licencji

Udział procentowy autorów:

Paulina Pludra-Żuk (Autor) - 100%

Informacje o autorze:

dr Paulina Pludra-Żuk – mediewistka, absolwentka filologii klasycznej na Uniwersytecie Warszawskim, adiunkt w Pracowni Wiedzy o Dawnej Książce Instytutu Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN, interesuje się obiegiem tekstów w średniowieczu i fragmentologią. e-mail: pludrazuk@gmail.com

Korekty artykułu:

-

Podziękowania:

Bardzo dziękuję Panu Januszowi Kostro, emerytowanemu wykładowcy Politechniki Warszawskiej, za życzliwe wprowadzenie w zagadnienia średniowiecznej techniki budowy zegara oraz Panu Sławomirowi Szyllerowi za uwagi do pierwotnej wersji artykułu. Podziękowania składam również dwóm anonimowym recenzentom za bardzo cenne uwagi, które starałam się w uwzględnić w poniższej publikacji.

Języki publikacji:

Polski

Czternastowieczny traktat o konstrukcji zegara mechanicznego (inc. In compositione horologii premittenda sunt) – studium źródłowe

cytuj

Pobierz PDF Pobierz

pobierz pliki

RIS BIB ENDNOTE