Tom XXI

Nie masz jeszcze konta?

Zarejestruj się

Kultura Słowian. Rocznik Komisji Kultury Słowian PAU

O czasopiśmie

Proces recenzji

Dla Autorów
- Informacje dla Autorów
- Wzory umów i formularzy

2025

Data publikacji: 03.12.2025

Licencja: CC BY 4.0

Redakcja

Redaktor naczelny Hanna Kowalska-Stus

Sekretarz redakcji Urszula Cierniak

Zawartość numeru

Współczesny aspekt stosunków międzykonfesyjnych

Tolerancja i tożsamość jako warunki godnego przetrwania w państwie totalitarnym

Katarzyna Duda

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 7-21

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.001.22287

Niniejszy artykuł koncentruje się na zdefiniowaniu pojęć „tolerancja” oraz „tożsamość” (jednostkowa, zbiorowa, religijna, narodowa, kulturowa) w oparciu o powieści Ludmiły Ulickiej: Przypadek doktora Kukockiego, Medea i jej dzieci, Daniel Stein – tłumacz, Zielony namiot. Twierdząc, że obecnie, w ponowoczesnym świecie, wartości duchowe ustępują miejsca wartościom materialnym, skoncentrowano się na totalitaryzmie, kiedy tolerancja i tożsamość zastąpione zostały służbą ideologii. Pisząc o tożsamości jednostkowej zestawiono dwa antytetyczne pojęcia: homo sapiens i człowiek sprawiedliwy. Określając tożsamość religijną podkreślono, iż ta ostatnia nie zawsze jest synonimem tolerancji. Dużo miejsca poświęcono odzyskiwaniu tożsamości narodowej (na przykład Tatarzy krymscy), jak również kształtowaniu się tożsamości pokoleniowej, przeciwstawnej radzieckiemu mitowi „syn przeciw ojcu”. Ważna okazała się także, kształtująca małe wspólnoty tożsamość środowiskowa (dysydenci). W artykule nie pominięto wskazania na tożsamość kulturową, w tym sztukę, budzącą świadomość narodową.

PDF

Konflikt kultur i religii w opowieści Straszny kam Wiaczesława Szyszkowa

Bartłomiej Brążkiewicz

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 23-35

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.002.22288

W artykule omówiono konflikt kultur i religii w opowieści Straszny kam Wiaczesława Szyszkowa. Szczególną uwagę poświęcono dramatowi jednostki uwikłanej w starcie tradycyjnych wierzeń ałtajskich z rosyjskim prawosławiem. Główny bohater, kam Czałbak, po przymusowym przyjęciu chrztu nie potrafi zerwać z dawną wiarą, co prowadzi do jego wewnętrznych rozterek oraz społecznego odrzucenia. Szyszkow przedstawia religijny dualizm bohatera, jego synkretyczną tożsamość duchową, a także strach, jaki szaman budzi wśród niektórych członków lokalnej społeczności. Brutalna egzekucja Czałbaka stanowi cezurę w życiu wspólnoty, dzieląc je na czas przed i po zbrodni. Tym samym pisarz skłania do refleksji nad relacją między wiarą a fanatyzmem religijnym oraz nad konsekwencjami religijnej nietolerancji.

PDF

Duchowa kultura Tatarów a sowiecka ideologia (Zulejka otwiera oczy Guzel Jachiny)

Martyna Kowalska

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 37-47

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.003.22289

W artykule dokonano analizy debiutanckiej powieści Guzel Jachiny w kontekście zderzenia kultury muzułmańskiej z ateistyczną i zideologizowaną kulturą radziecką. Szczególną uwagę poświęcono problematyce tożsamości narodowej i jej kształtowaniu się w warunkach represji. Tytułowa bohaterka stanowi figurę symboliczną, ilustrującą przemiany zachodzące w „małych narodach” ZSRR pod wpływem stalinowskiej polityki rusyfikacyjnej.

PDF

Muzułmanie w najnowszej rosyjskiej literaturze i filmie. Ksenolatria – ksenofilia – ksenofobia

Elżbieta Tyszkowska-Kasprzak

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 49-67

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.004.22290

W artykule przedstawiono obraz muzułmanina we współczesnej rosyjskiej literaturze i filmie. Rosjanie mieli i mają kontakt z dwiema grupami muzułmanów – cudzoziemcami, którzy są przedstawicielami tej konfesji oraz obywatelami własnego kraju – wyznawcami islamu. We współczesnej kulturze rosyjskiej można odnaleźć przejawy różnych postaw wobec muzułmanów, od ksenolatrii, czyli kultu obcości, przedkładania obcej kultury, religii ponad swoją, przez ksenofilię przejawiającą się w umiłowaniu obcości, bez wywyższania jej ponad swoją własną kulturę, do ksenofobii – lęku, wrogości wobec przedstawicieli innych narodów czy kultur. Ostatnią z wymienionych postaw można nazwać islamofobią i okazuje się ona najbardziej rozpowszechnioną. Jej popularność wiąże się z zamachami terrorystycznymi na początku XXI wieku i kojarzeniem wyznawców islamu z ekstremistami.

PDF

Międzykonfesyjne wpływy kulturowe

Andrzej Murawjow i przedstawiciele ruchu oksfordzkiego (w świetle Listu o Anglii)

Anna Kościołek

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 71-82

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.005.22291

W artykule, na podstawie Listu o Anglii, będącego pokłosiem podróży Andrzeja Murawjowa do Wielkiej Brytanii w roku 1845, podjęto próbę przedstawienia stosunku autora do przedstawicieli ruchu oksfordzkiego. Spotkania Rosjanina z traktarianami miały charakter prywatny, stanowią jednak ważną część historii związków prawosławno-anglikańskich w XIX wieku. Murawjow doceniał dążenia członków ruchu oksfordzkiego do powrotu do zasad Kościoła pierwotnego oraz otwarcie na prawosławie, szczególnie u Williama Palmera. Ze względu na swój stosunek do katolicyzmu rosyjski pisarz nie popierał postawy tych członków ruchu, którzy zdecydowali się na przejście do Kościoła rzymskokatolickiego.

PDF

Zygmunt Jan Rumel: poeta dwóch kultur i wielu kultów?

Dorota Kulczycka

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 83-95

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.006.22292

Autorka artykułu rozważa problem przywiązania wołyńskiego poety Zygmunta Jana Rumla do dwóch „matek” – Polski i Ukrainy – w kontekście jego okrutnej śmierci zadanej z rąk banderowców. Przedmiotem badań staje się, związana z powyższym tematem, kwestia międzykonfesyjności Rumla, wyrażana w jego poezji: zauroczenia panteonem bóstw słowiańskich i pseudo-słowiańskich, a jednocześnie czcią oddawaną Bogurodzicy, nazywanej „Marzanną”. W kulcie maryjnym widać ślady nie tylko pogaństwa, nie tylko też polskiej tradycji katolickiej, ale również prawosławia.

PDF

Chrześcijańska wspólnota kulturowa

Wspólne dziedzictwo Wschodu i Zachodu

Marek Melnyk

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 99-111

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.007.22293

Celem artykułu jest zarysowanie najważniejszych elementów wspólnego dziedzictwa kulturowego, które łączy mieszkańców Wschodu i Zachodu Europy. Jest to związane z tradycją łacińsko-bizantyńskiego pogranicza kulturowego I Rzeczpospolitej. Ten fragment Europy środkowo-wschodniej był miejscem nie tylko koegzystencji narodów i wyznań związanych kulturowo z prawosławiem i katolicyzmem, ale był obszarem dialogu i przenikania, syntezy i osmozy tych kultur.

PDF

Konflikt łacińsko-cyrylometodejski osią wczesnej historii Polski. Czy dominium Piastów do roku (około) 1047 było państwem dwuobrządkowym?

Jarosław T. Jagiełło

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 113-133

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.008.22294

Tło konfliktu rozgrywającego się w dorzeczu Wisły przed rokiem (około) 1100 nieczęsto widzimy w podziałach wyznaniowych. Przeważnie takie tło dostrzegamy w ambicjach dynastycznych Piastów oraz pretendentów do ich władzy. Tymczasem uważna lektura kronik, polskiej Anonima zw. Gallem, czeskiej Kosmasa, a także pojedynczych źródeł o proweniencji wschodnio-frankijskiej i ruskiej, wskazuje na różnice międzywyznaniowe jako czynnik generujący polityczny, a de facto cywilizacyjny konflikt właśnie nad Wisłą. Dzięki zapisom Brunwilarensis monasterii fundatorum actus możemy sądzić, że był to konflikt łacińsko-cyrylometodejski. Prawdopodobnie stanowił on tło starć mających miejsce na ziemiach polskich w latach 996, 1036, 1047. Jeżeli jeszcze przechowaną przez Kronikę węgiersko- polską pamięć „króla Kazimierza, którego zdradzili i haniebnie zabili”, poprawnie powiążemy z mordem Kazimierza Odnowiciela dokonanym przez Krakowian, to będziemy mogli postulować clash of civilizations nad Wisłą również w 1058 roku. Przypomina to, że m.in. profesorowie Wacław Sobieski, Henryk Paszkiewicz, Karolina Lanckorońska, właśnie w takim międzywyznaniowym konflikcie, widzieli tło starcia innego Krakowianina, biskupa Stanisława, z kolejnym z Piastów, zarazem wielkim stronnikiem Rzymu – Bolesławem Szczodrym. Wszystko to uprawnia do wniosku, że konflikt łacińsko-cyrylometodejski był osią wczesnej historii Polski, a dominium Piastów było państwem dwuobrządkowym co najmniej do 1047 roku, a być może nawet do wojny wydanej przez wojewodę Sieciecha stronnictwu Piastów w latach 1099–1100.

PDF

Weryfikacje ruskości. Kijowska historiografia prawosławna a metafora jedności (na wybranych przykładach)

Norbert Morawiec

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 135-150

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.009.22295

Przedmiotem analiz jest poszukiwanie metafor historycznych konstruujących kijowską historiografię cerkiewną. Analizując twórczość Melecjusza Smotryckiego, Teofana Prokopowicza i Jerzego Konisskiego, zwrócono uwagę na – konstruującą ich uczone narracje – metaforę państwowo-konfesyjnej jedności. Metafora ta, widoczna w średniowiecznej historiografii ruskiej, pod wpływem przemian polityczno-konfesyjnych Europy Środkowej i Wschodniej podlegała stałemu procesowi (de)konstrukcji.

PDF

„Duchowość serca” w dialogu międzykulturowym i ekumenicznym z prawosławiem w myśli kardynała Tomáša Špidlíka

ks. SJ Aleksander Posacki

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 151-166

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.010.22296

Niniejszy artykuł przedstawia wieloaspektową analizę duchowości serca w ujęciu kard. Tomáša Špidlíka SJ, jednego z najwybitniejszych znawców teologii chrześcijańskiego Wschodu i pioniera dialogu ekumenicznego. W centrum refleksji autora znajduje się „antropologia serca” – koncepcja głęboko zakorzeniona w tradycji Ojców greckich, rosyjskiej filozofii religijnej oraz duchowości katolickiej, będąca próbą integralnego ujęcia osoby ludzkiej jako istoty cielesno-duchowej otwartej na Transcendencję. Celem opracowania jest ukazanie „duchowości serca” nie tylko jako teologicznej refleksji, ale jako przestrzeni realnego i konstruktywnego dialogu ekumenicznego, zdolnego przekroczyć historyczne podziały chrześcijaństwa oraz jako propozycji dla współczesnej antropologii filozoficznej i teologicznej. Na zakończenie tekst stawia tezę, że duchowość serca może stanowić klucz do odnowy duchowej zarówno na chrześcijańskim Wschodzie, jak i Zachodzie.

PDF

Dialogiczna przestrzeń pojednania w Velehradzie (1907–1936)

Jarosław Moskałyk

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 167-175

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.011.22297

Celem niniejszego artykułu jest teologiczna analiza istotnych aspektów projektu dialogu Kongresów Welehradzkich, w którym kluczową rolę odegrali rzymscy katolicy, wschodni katolicy i prawosławni tradycji moskiewskiej. W pierwszej części omówiony zostanie proces historycznej debaty teologicznej i ekumenicznej. W związku z aktywnością wschodnich katolików, na czele z Andrzejem Szeptyckim, przedmiotem drugiej części będzie analiza welehradzkiej prakseologii zbliżenia. Fenomen unii kościelnych, który od dawna jest źródłem sporów i dyskusji w dialogu ekumenicznym, zostanie przedstawiony w części trzeciej.

PDF

Legal aspects of a religiously heterogeneous society: A case study of Slovakia

Michaela Moravčíková

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 177-186

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.012.22298

Artykuł analizuje wyzwania prawne i społeczno-polityczne związane z zarządzaniem różnorodnością religijną na Słowacji, państwie postkomunistycznym o historycznej dominacji katolicyzmu. Badając ramy konstytucyjne, politykę rejestracji wyznań oraz trendy demograficzne, praca uwidacznia napięcia między zasadami równości a strukturalnymi uprzedzeniami na rzecz Kościołów historycznych. Słowacki system prawny gwarantuje wolność wyznania, lecz wymóg rejestracji dla grup liczących 50 000 wiernych marginalizuje mniejszości religijne, takie jak muzułmanie. Dziedzictwo historyczne, w tym restytucja mienia kościelnego i konkordaty z Kościołem katolickim, utrwala nierówności w dostępie do instytucji publicznych. Jednocześnie sekularyzacja i regionalne zróżnicowanie osłabiają narracje tożsamościowe powiązane z chrześcijaństwem. Artykuł krytykuje upolitycznioną retorykę łączącą religię z zagrożeniami bezpieczeństwa oraz proponuje reformy dostosowujące prawo do standardów międzynarodowych.

PDF

Konfesje w Rzeczypospolitej

Podziały wyznaniowe w środowisku łemkowskim (rusińskim) w okresie międzywojennym

Bohdan Halczak, Michal Šmigel’

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 189-201

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.013.22299

Łemkowie zamieszkują pogranicze ukraińsko-słowacko-polskie. Od najdawniejszych czasów swojej historii byli związani z chrześcijaństwem obrządku wschodniego (prawosławiem). W XVI i XVII wieku stali się unitami (grekokatolikami). W okresie międzywojennym doszło w środowisku łemkowskim do podziału na tle religijnym. Część Łemków dokonała konwersji wyznaniowej na prawosławie. Większość pozostała jednak wierna Kościołowi greckokatolickiemu.

PDF

Wpływ znakowania wyznaniowego na losy Łemków

Helena Duć-Fajfer

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 203-216

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.014.22300

W artykule odnoszę się do wybranych aspektów identyfikacji i autoidentyfikacji Łemków powiązanych z ich przynależnością do chrześcijaństwa obrządku wschodniego, które utrwalone zostały w pamięci społecznej jako mocno rzutujące na los wspólnoty. Obejmuję refleksją pielęgnowane w pamięci wspólnotowej przekonanie o działaniach asymilatorskich dokonujących się poprzez zastępowanie wyznaniowych znaków ruskości innymi, wyrażającymi religię narodu dominującego. Przybliżam tragiczne doświadczenia, jakie zafundowały Łemkom władze państw, w których żyli, kwalifikując ich jako ofiary głównie wg wyznacznika wyznaniowego. Podkreślam też rolę symboli i znaków wyznaniowych w powysiedleńczym trwaniu wspólnoty łemkowskiej. Perspektywę wewnętrzną rozwijam na bazie tekstów i rytuałów wspólnotowych, próbując ją też osadzić w faktograficznym, historycznym kontekście.

PDF

Profil hagiologiczny prawosławia kijowsko-lwowskiego XVII wieku

Roman Andrzej Płoński

Kultura Słowian, Tom XXI, 2025, s. 217-227

https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.015.22301

Istotnym elementem kultury hagiologicznej prawosławia terenów I Rzeczpospolitej jest jego profil hagiologiczny. Odzwierciedla on konkretną tożsamość kulturowo-kultową społeczności ludzi wierzących również obecnych czasów. Analiza i prezentacja wspomnianego elementu tożsamości XVII-wiecznego prawosławia Rzeczpospolitej odgrywa istotną rolę w studiach i analizie naukowej kijowsko-lwowskiego prawosławia. Jego kultura hagiologiczna stanowi element prawosławnej kultury kultu.

PDF

Pliki do pobrania

Strony tytułowe i redakcyjne PDF Spis treści PDF Noty o autorach PDF

Słowa kluczowe: tolerancja, tożsamość jednostkowa i zbiorowa, totalitaryzm, powieści Ludmiły Ulickiej, homo sovieticus contra człowiek sprawiedliwy, Wiaczesław Szyszkow, literatura rosyjska, szamanizm, kam, Ałtaj, Guzel Jachina, kultura tatarska, ideologia, kolektywizacja, małe narody ZSRR, islam, muzułmanie, współczesna literatura rosyjska, kino rosyjskie, Murawjow, ruch oksfordzki, List o Anglii, Londyn, Palmer, Zygmunt Jan Rumel, tożsamość narodowa, mitologia słowiańska, katolicyzm, prawosławie, pogranicze kulturowe, prawosławie, katolicyzm, protestantyzm, pamięć historyczna, dialog konfesyjny, sztuka religijna, konflikt, obrządek słowiański, Cyryl, Metody, metafora, historiografia, jedność, Cerkiew prawosławna, Ruś Kijowska, antropologia serca, duchowość chrześcijańskiego Wschodu, ekumenizm, modlitwa serca, personalizm trynitarny, Kongresy Welehradzkie, zjednoczenie, wschodni katolicy, prawosławni, łacinnicy, Różnorodność religijna, ramy prawne, Słowacja, relacje państwo-Kościół, sekularyzacja, wolność wyznania, polityka rejestracji wyznań, hegemonia katolicka, prawa mniejszości, transformacja postkomunistyczna, grekokatolicyzm, Łemkowie, prawosławie, Łemkowie, wyznania wschodniochrześcijańskie, doświadczenia wspólnotowe, stygmatyzacja, tożsamość, prawosławie, hagiologia, kult, leitourgiarion, kultura