Umowy z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w. o odszkodowaniach ryczałtowych dla ofiar zbrodni nazistowskich zawarte przez RFN z 12 państwami zachodnioeuropejskimi
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 02.12.2025
Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa, Tom 18 (2025), Tom 18, Zeszyt 2, s. 247-268
https://doi.org/10.4467/20844131KS.25.016.21747Autorzy
The purpose of this article is to present one of the stages in the formation of the legal basis for the state’s material liability towards victims of international crimes. In 1956, twelve Western European states addressed notes to the West German Foreign Ministry in which they raised claims for compensation on behalf of the victims of the Second World War residing on their territories. Due to the coordination of these actions, they were referred to in West German documents as a démarche by the Western European states. Negotiations took place over the following years, resulting in the conclusion of twelve bilateral agreements between the above-mentioned states between 1959 and 1961 and the Federal Republic of Germany. On the basis of these agreements, West Germany paid DM 971 million to those states. The article presents the legal framework of the negotiations, as well as selected legal aspects of the negotiations in the light of the archival documents of the Federal Ministry of Foreign Affairs, the Ministry of Finance and the Federal Chancellery. The Western states demanded compensation for the victims, regardless of the question of the payment of further reparations, which had been postponed on the basis of the so-called Interim Agreement and the London Agreement on Germany’s foreign debts. Germany paid the compensation, which it preferred to call “charitable benefits,” more than 15 years after the end of the war and in an amount more than nine times higher than that estimated by West Germany at the beginning of the negotiations. In the case of Polish citizens, on the other hand, there was a doubly disadvantageous asymmetry in relation to victims from Western European countries, as well as in relation to the beneficiaries of the Federal Compensation Act, on the basis of which territorially-linked persons from Germany had already received DM 8.5 billion by the early 1960s. These payments continued for the next several decades. An agreement on symbolic benefits for Polish victims was only concluded in 1991.
Politisches Archiv des Auswärtigen Amts [PA AA] – Berlin; B 130: teczki nr 5543 A, 5476.
Bundesarchiv [BArch] – Abteilung Koblenz; B 126 (Bundesministerium der Finanzen): teczka nr 1147
Bundesarchiv [BArch] – Abteilung Koblenz ; B 136 (Bundeskanlzeramt): teczka nr 3306.
Gesetz Nr. 951 zur Wiedergutmachung nationalsozialistischen Unrechts (Entschädigungsgesetz) vom 16. August 1949 (Regierungsblatt für Württemberg-Baden 1949, s. 187).
Abkommen vom 10. September 1952 zwischen der Bundesrepublik Deutschland und dem Staate Israel (BGBl. 1953 II, s. 37).
Bundesgesetz zur Entschädigung für Opfer der nationalsozialistischen Verfolgung vom 18. September 1953 (BGBl. 1953 I, s. 1387).
Vertrag zur Regelung aus Krieg und Besatzung entstandener Fragen (in der gemäß Liste IV zu dem am 23. Oktober 1954 in Paris unterzeichneten Protokoll über die Beendigung des Besatzungsregimes in der Bundesrepublik Deutschland geänderten Fassung) (BGBl. 1955 II, s. 405).
Vertrag vom 11. Juli 1959 zwischen der Bundesrepublik Deutschland und dem Großherzogtum Luxemburg (BGBl. II 1960, s. 2077).
Vertrag vom 15. Juli 1960 zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Französischen Republik über Leistungen zugunsten französischer Staatsangehörigen, die von nationalsozialistischen Verfolgungsmaβnahmen betroffen worden sind (BGBl. II 1961, s. 1029).
Vertrag vom 3. August 1964 zwischen der Bundesrepublik Deutschland und dem Königreich Schweden über Leistungen zugunsten schwedischen Staatsangehörigen, die von nationalsozialistischen Verfolgungsmaβnahmen betroffen worden sind (BGBl. II 1964, s. 1402).
Wyrok Najwyższego Sądu Federalnego z dnia 26 lutego 1963 r., sygn. akt VI ZR 94/61.
Application instituting proceedings containing a request for provisional measures filed in the Registry of the Court on 29 April 2022. Questions of jurisdictional immunities of the State and measures of constraint against State-owned property (Germany v. Italy). Annex 6. Overview of cases brought against Germany before Italian courts since Judgment No. 238/2014.
Dekret z mocą ustawy nr 36 z dnia 30 kwietnia 2022 r. – Ulteriori misure urgenti per l’attuazione del Piano nazionale di ripresa e resilienza (PNRR) (Gazzetta Ufficiale della Repubblica Italiana n. 100 del 30-4-2022, s. 1), zatwierdzony przez ustawę nr 78 z 29 czerwca 2022 r. (Gazzetta Ufficiale della Repubblica Italiana n. 150 del 29-6-2022, s. 1).
Bainczyk, Magdalena. „Asymetria odszkodowań dla obywateli Polski za szkody poniesione w II wojnie światowej w stosunku do odszkodowań wypłaconych obywatelom innych państw”. https://www.iz.poznan.pl/publikacje/iz-policy-papers/iz-policy-papers-nr-42-asymetria-odszkodowan-dla-obywateli-polski-za-szkody-poniesione-w-ii-wojnie-swiatowej-w-sto-sunku-do-odszkodowan-wyplaconych-obywatelom-innych-panstw (IZ Policy Papers 42 [2023]) (dostęp: 5.05.2025).
Bainczyk, Magdalena. „Raporty Służb Naukowych Bundestagu w sprawie reparacji wojennych dla Polski i odszkodowań dla polskich obywateli”. https://www.iz.poznan.pl/plik,pobierz,2721,ea91761886de622fcde600b1b566318e/IZ%20Policy%20Papers%2026.pdf (IZ Policy Papers 26[I] [2018]) (dostęp: 5.05.2025).
Bainczyk, Magdalena. „Sądy konstytucyjne wobec orzecznictwa trybunałów międzynarodowych. Odszkodowania za szkody powstałe w wyniku zbrodni międzynarodowych”. W: Odpowiedzialność państwa za zbrodnie międzynarodowe. Refleksje wokół wystawy „Rosenburg”, red. Magdalena Bainczyk, Agnieszka Kubiak-Cyrul, 145–72. Poznań: Instytut Zachodni, 2021.
Bainczyk, Magdalena. Status prawny sędziów w RFN z perspektywy instytucji unijnych. Poznań: Instytut Zachodni, 2024.
Barcz, Jan. „Pomoc dla ofiar prześladowania nazistowskiego (Polsko-niemieckie porozumienie z 16 X 1991)”. Państwo i Prawo 47/1 (1992): 49–56.
Barcz, Jan; Kranz, Jerzy. Reparacje od Niemiec po drugiej wojnie światowej w świetle prawa międzynarodowego. Aspekty prawa i praktyki. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2019.
Dębski, Sławomir; Góralski, Witold M., red. Problemy reparacji, odszkodowań i świadczeń w stosunkach polsko-niemieckich 1944–2004. T. 2: Dokumenty. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych 2004 [PRO II].
Fischer, Jörg. Reparationen nach dem Zweitem Weltkrieg. München: Verlag C.H. Beck, 1992.
Focardi, Filippo; Klinkhammer, Lutz. „Wiedergutmachung für Partisanten? Das deutsch-italienische Globalabkommen von 1961”. W: Grenzen der Wiedergutmachung. Die Entschädigung für NS-Verfolgte in West- und Osteuropa 1945–2000, red. Hans G. Hockerts, Claudia Moisel, Tobias Winstel, 458–512. Göttingen: Wallstein Verlag, 2006.
Goschler, Constantin. Schuld und Schulden. Die Politik der Wiedergutmachung für NS-Verfolgte seit 1945. Göttingen: Wallstein Verlag, 2005.
Hannies, Jörg H. Entschädigung für NS-Zwangsarbeit vor und unter Geltung des Stiftungsgesetzes vom 2.8.2000. Baden-Baden: Nomos, 2006.
Hockerts, Hans G. „Die Entschädigung für NS-Verfolgte in West- und Ost-Europa. Eine einführende Skizze”. W: Grenzen der Wiedergutmachung. Die Entschädigung für NS-Verfolgte in West- und Osteuropa 1945–2000, red. Hans G. Hockerts, Claudia Moisel, Tobias Winstel, 7–58. Göttingen: Wallstein Verlag, 2006.
Hockerts, Hans G. „Wiedergutmachung in Deutschland: Eine historische Bilanz 1945–2000”. W: Jahrhundertschuld. Jahrhundertsühne, red. Karl Doehring, Bernd J. Fehn, Hans G. Hockerts, 91–141, München: OLZG Verlag, 2001.
Jarząbek, Wanda. „Władze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wobec problemu reparacji i odszkodowań od Republiki Federalnej Niemiec 1953–1989”. Dzieje Najnowsze 37/2 (2005): 85–103.
Kranz, Jerzy. „Deutsch-polnische Rechtskontroversen. Versuch einer Synthese“. W: Historischer Umbruch und Herausforderung für die Zukunft, red. Witold M. Góralski, 471–519. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2011.
Muszyński, Mariusz. Przejęcie majątków niemieckich przez Polskę po II wojnie światowej. Bielsko-Biała: Wydawnictwo STO, 2003.
Rombeck-Jaschinski, Ursula. Das Londoner Schuldenabkommen. München: R. Oldenburg Verlag, 2005.
Roth, Karl-Heinz; Rübner, Hartmut. Wyparte – odroczone – odrzucone. Niemiecki dług reparacyjny wobec Polski i Europy. Tłum. Elżbieta Marszałek, Adam Peszke. Poznań: Instytut Zachodni, 2020.
Roth, Karl-Heinz; Rübner, Hartmut. Reparationsschuld. Hypotheken der deutschen Besatzungsherrschaft in Griechenland und Europa. Berlin: Metropol Verlag, 2017.
Saganek, Przemysław. „Znaczenie układu poczdamskiego dla kwestii ewentualnych praw Polski do rekompensaty od Niemiec z tytułu wojny i okupacji”. Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego, Europejskiego i Porównawczego 21 (2023): 153–82. DOI: 10.26106/02fe-va56.
Zweig, Roland W. German Reparations and the Jewish World. A History of the Claims Conference. London–New York: Routledge, 2001.
Piscioneri, Francesca. „In a legal first, Italy compensates victims of Nazi crimes”. https://www.reuters.com/world/europe/legal-first-italy-compensates-victims-nazi-crimes-2024-12-04/ (dostęp: 4.12.2024).
„Reparationen und Wiedergutmachung. Übersicht der geleisteten Zahlungen Deutschlands im Zusammenhang mit dem Zweiten Weltkrieg”. https://www.bundestag.de/resource/blob/928328/346bb558cc3a797339f9c258bbc716e7/wd-1-033-22-pdf-data.pdf (dostęp: 5.05.2025).
„Wiedergutmachung Regelungen zur Entschädigung von NS-Unrecht”. https://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Downloads/Broschueren_Bestellservice/2018-03-05-entschaedigung-ns-unrecht.pdf?__blob=publicationFile&v=4 (dostęp: 3.03.2025)
„Wiedergutmachung und Kriegsfolgen”. https://www.bundesfinanzministerium.de/Web/DE/Themen/Oeffentliche_Finanzen/Vermoegensrecht_und_Entschaedigungen/vermoegensrecht_entschaedigungen.html (dostęp: 3.03.2025).
Informacje: Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa, Tom 18 (2025), Tom 18, Zeszyt 2, s. 247-268
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Instytut Zachodni im. Zygmunta Wojciechowskiego
Polska
Uniwersytet Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie
Polska
Publikacja: 02.12.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
Polski