XXXI

Nie masz jeszcze konta?

Zarejestruj się

Krakowski Rocznik Archiwalny

O Czasopiśmie

Dla Autorów
- Informacje dla Autorów
- Umowy, formularze

Proces recenzowania
- Procedura recenzowania
- Lista recenzentów zewnętrznych

2025

Data publikacji: 09.01.2026

Opis

Projekt graficzny okładki: Łukasz Kocój

Licencja: CC BY

Redakcja

Redaktor naczelna Dr Kamila Follprecht

Sekretarz naukowy Anna Sokół, Aldona Warzecha

Zawartość numeru

Artykuły

Źródła do dziejów krakowskich cechów cukierników, piekarzy i rzeźników w zasobie Archiwum Narodowego w Krakowie

Kamila Follprecht

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 11-40

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.001.22799

Cechy rzemieślnicze w Krakowie funkcjonowały zasadniczo bez zmian od średniowiecza do 1860 r., kiedy władze austriackie ustawą przemysłową przekształciły je w stowarzyszenia przemysłowe działające w oparciu na statutach. Po 1945 r. władze PRL zakończyły działalność dawnych cechów, w 1951 r. powołano Cech Rzemiosł Różnych w Krakowie, skupiający m.in. rzemieślników branży spożywczej: rzeźników, wędliniarzy, piekarzy i cukierników. Artykuł prezentuje zachowaną w zasobie Archiwum Narodowego w Krakowie dokumentację cechów skupiających cukierników, piekarzy i rzeźników oraz instytucji i urzędów nadzorujących ich funkcjonowanie od XV do XX w.

PDF

Na zebraniu, w gospodzie i w kaplicy. Przedmioty związane z działalnością krakowskich cechów piekarzy i rzeźników

Katarzyna Moskal

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 41-62

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.002.22800

Przedmioty związane z cechami piekarzy, piernikarzy i rzeźników przechowywane są obecnie przez pięć instytucji. Artykuł miał na celu zebranie dziedzictwa krakowskich cechów spożywczych wyrażonego w przedmiotach związanych z obyczajami cechowymi. Ważne było znalezienie ich wspólnego kontekstu i wzajemnych powiązań. Przedstawione obiekty służyły podczas zebrań cechowych (krucyfiksy, lichtarze, lady), wyróżniały starszych cechu (buzdygany, łańcuchy), były używane podczas uroczystości religijnych i świeckich (chorągwie). Pochodzą z różnych wieków – najstarsze powstały w XVII w. (konwie cechów piekarzy i rzeźników), a najmłodsze – łańcuchy starszych połączonych cechów spożywczych – w latach 80. XX w. Wykonane są w różnych technikach. W tym sumarycznym opracowaniu nie była możliwa ich szczegółowa analiza, choć przy okazji udało się ustalić niektórych autorów oraz odczytać ikonografię przedstawień. Daje to pogląd na współpracę pomiędzy lokalnymi rzemieślnikami w urządzaniu siedzib cechowych i wyposażaniu kaplic (wykorzystywanie majstersztyków stolarskich jak lada cechu rzeźników lub zlecanie wykonywania wyrobów srebrnych okolicznym złotnikom). Pomimo wymuszonej pobieżności opracowania wyraźnie rysuje się wspólnota symboli, motywów, dekoracji i poczucia tożsamości wspólnoty wyrażająca się w samych przedmiotach i ich dekoracjach. Analiza odsłania też szerszy kontekst funkcjonowania: mówią one o fundatorach, ówczesnym rzemiośle i statusie cechu.

PDF

Rzeźnicy krakowscy i ich „zaginione” księgi cechowe. Uwagi odnośnie do najstarszych dziejów tego zgromadzenia w świetle źródeł miejskich i cechowych

Mateusz Król

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 63-88

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.003.22801

Dzieje cechów w stołecznym Krakowie sięgają co najmniej pierwszej połowy XIV w. Źródła miejskie i cechowe – w tym przede wszystkim zapiski z najstarszej księgi miejskiej (1300–1375), a także statuty i spisy starszych wciągane rokrocznie do ksiąg radzieckich – poświadczają istnienie w XIV w. wysoko rozwiniętych rzemiosł wielu branż, zorganizowanych rzecz jasna w cechy. Rzeźnicy, zrzeszeni w jednym z dwóch najważniejszych i najliczniejszych (obok piekarzy) cechów branży spożywczej (kluczowych dla funkcjonowania miasta), byli prawdopodobnie jedną z pierwszych zawodowo zorganizowanych grup rzemieślniczych w Krakowie. W prezentowanym artykule autor podsumowuje obecny stan wiedzy na temat początków krakowskiego cechu rzeźniczego, z jednej strony zbierając najważniejsze dotychczasowe wnioski płynące z najstarszych źródeł miejskich i zachowanych statutów cechowych, z drugiej zaś wnosząc nowe spostrzeżenia na podstawie informacji zaczerpniętych z nieeksplorowanych dotąd i nieznanych historykom przez całe zeszłe stulecie średniowiecznych ksiąg tego cechu. Omawiając specyfikę tych zabytków, zupełnie nietypowych pod względem treści w odniesieniu do ksiąg cechów innych specjalności, odtwarza również drogę, jaką przebyły one, opuszczając siedzibę cechu najprawdopodobniej na przełomie XVIII i XIX w., stając się następnie częścią zasobu archiwum magistrackiego, aby na początku stulecia XIX, najpewniej za sprawą hrabiego Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, zniknąć w owianych tajemnicą okolicznościach i zasilić zbiory powstałej w 1817 r. Biblioteki Zakładu im. Ossolińskich we Lwowie.

PDF

Obieg informacji w XVI-wiecznym systemie celnym Korony i kopiariusz krakowskiej komory celnej z drugiej połowy XVI w. – studium przypadku

Mikołaj Walkowicz

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 89-113

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.004.22802

Celem pracy jest omówienie podstawowych rodzajów dokumentów wykorzystywanych w bieżącej administracji związanej z cłami królewskimi na terenie prowincji koronnej w drugiej połowie XVI w. Rozważania te oparte zostały na – przechowywanym w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich – kopiariuszu krakowskiej komory celnej. Na podstawie analizowanych źródeł podjęto próbę określenia tak przyczyn powstania samego kodeksu, jak i ogólnych zasad rządzących przepływem informacji w nowożytnym systemie celnym, w tym kwestii archiwizacji dokumentów związanych z nim w różny sposób. Osobno przeanalizowano także zagadnienie praktyk wprowadzania nowych regulacji prawnych określających zasady poboru ceł.

PDF

Najstarsza księga cechu piekarskiego w Kętach jako źródło do badań nad rzemiosłem XVII–XIX stulecia

Przemysław Jędrzejewski

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 115-129

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.005.22803

Muzeum w Kętach powstało dzięki Aleksandrowi Kłosińskiemu, który w testamencie przekazał na rzecz miasta prywatną kolekcję składającą się z 750 przedmiotów, w tym zbiór dokumentów z XVI–XX w. Zostało otwarte w 1977 r. z okazji 700-lecia nadania praw miejskich Kętom, a w 1981 r. przekształcono je w Oddział Muzeum Okręgowego w Bielsku-Białej. W 1994 r. nadano mu imię Aleksandra Kłosińskiego, a w 1995 r. przeniesiono do nowej siedziby. W zbiorach muzeum znajduje się m.in. 11 ksiąg cechowych, w tym trzy z cechu piekarskiego. Najstarsza księga cechu piekarskiego z lat 1640–1890 została ufundowana przez ks. Grzegorza Zdziewojskiego. Materiał ten stanowi cenne źródło wiedzy o rzemiośle w Kętach, obejmuje bowiem regestry przedstawicieli władz cechowych, spisy piekarzy zrzeszonych w bractwie, informacje o przyjmowaniu nowych członków, ich obowiązkach oraz relacjach rodzinnych w obrębie cechu. Wpisy dokumentują też fundacje i darowizny na rzecz kościoła oraz lokalnych instytucji.

PDF

Synagoga Stowarzyszenia „Chaduschim” w Tarnowie w świetle źródeł archiwalnych

Anna Żalińska, Dorota Lewicka

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 131-152

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.006.22804

Celem artykułu jest przybliżenie historii synagogi Stowarzyszenia Bóżniczego „Chaduschim” w Tarnowie oraz wskazanie dokładniej lokalizacji nieistniejącego już dziś obiektu. Według zachowanych źródeł archiwalnych i fotografii przed II wojną światową synagoga Stowarzyszenia „Chaduschim” znajdowała się przy ul. Lwowskiej 32 w Tarnowie. W listopadzie 1939 r. bóżnica została podpalona, zaś rozebrano ją w latach 40. XX w. W dotychczasowej literaturze brakowało bliższych szczegółów na temat Stowarzyszenia, ponadto umiejscowienie domu modlitwy opierano na błędnych przesłankach. Autorki artykułu przeprowadziły kwerendę źródłową w zasobie Archiwum Narodowego w Krakowie Oddział w Tarnowie, Centralnym Państwowym Historycznym Archiwum Ukrainy we Lwowie, archiwum Wydziału Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Tarnowie i zbiorach Miejskiego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Tarnowie. W oparciu na zachowanej dokumentacji archiwalnej opisano przypuszczalną genezę Stowarzyszenia, w wyniku analizy map katastralnych i geodezyjnych, a także fotografii archiwalnych, udało się zlokalizować synagogę „Chaduschim” na współczesnej mapie Tarnowa.

PDF

Z zagadnień archiwistyki

Archiwum Grodzkiego Urzędu Pracy w Krakowie – historia, funkcjonowanie, zasób

Paulina Wierzba

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 155-180

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.007.22805

Artykuł przedstawia historię, funkcjonowanie oraz zasób archiwum zakładowego Grodzkiego Urzędu Pracy w Krakowie, uwzględniając jego znaczenie dla organizacji i dokumentowania działań instytucji. W pierwszej części opracowania omówiono genezę i rozwój publicznych służb zatrudnienia w Polsce, począwszy od 1919 r., z uwzględnieniem zmian legislacyjnych i organizacyjnych wpływających na ich funkcjonowanie. Następnie zaprezentowano historię Grodzkiego Urzędu Pracy w Krakowie, jego strukturę oraz zadania realizowane na przestrzeni lat – począwszy od powstania Rejonowego Biura Pracy w 1990 r., poprzez poszczególne zmiany (Rejonowy Urząd Pracy, Powiatowy Urząd Pracy), a kończąc na 2024 r. Główna część artykułu poświęcona jest charakterystyce archiwum zakładowego – opisano rodzaje przechowywanej dokumentacji, zasady jej ewidencjonowania, klasyfikacji i przechowywania, a także praktyczne aspekty organizacji pracy archiwum. Podstawę źródłową stanowią materiały archiwalne urzędu, obowiązujące akty prawne oraz literatura z zakresu archiwistyki i administracji. Artykuł ukazuje archiwum zakładowe jako istotny element wspierający sprawne działanie instytucji oraz ochronę dokumentacji o wartości administracyjnej i historycznej.

PDF

Miscellanea

Panna Kruszyńska i jej najbliżsi

Grażyna Spyrka

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 183-198

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.008.22806

Chęć przywrócenia pamięci o „pannie Kruszyńskiej” pojawiła się podczas pracy nad edycją przechowywanych w ANK notesów Zdzisława Tarnowskiego z opisem jego podróży na Bliski Wschód z 1891 r. Po zidentyfikowaniu jej imienia „Józia” – okazało się, że występuje ona a to w liście Henryka Sienkiewicza, a to wśród opisywanych przez Tarnowskiego współtowarzyszy wyprawy. Wiemy, że Józefa Kruszyńska popłynęła dahabiją aż do drugiej katarakty na Nilu wśród tak znanych postaci jak Andrzej Potocki z żoną Krystyną, Władysław Michał Pius Branicki z żoną Julią i córką Mają, Zdzisław Tarnowski i Kazimierz Pochwalski. Źródła rękopiśmienne z zasobu krakowskiego archiwum pozwoliły na uchwycenie losów zarówno Józefy Kruszyńskiej, jak i jej najbliższej rodziny.

PDF

Kronika

Gra planszowa „Jeszcze jedno lato 1914–1918” – podsumowanie projektu strategicznego pn. „Edukacyjna gra planszowa Wielka Wojna”

Anna Sokół

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 201-211

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.009.22807

PDF

Sprawozdanie z realizacji projektu strategicznego Archiwów Państwowych „Utworzenie centrum wiedzy o archiwach i dokumentach na ziemiach polskich wraz z centrum kompetencyjnym dla sieci Archiwów Państwowych w obszarze edukacji” (2023–2025)

Aldona Warzecha

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 212-215

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.010.22808

PDF

Między tradycją a współczesnością. „Krakowskie seminarium cechowe. Rzemiosło spożywcze wczoraj i dziś” oraz debata jubileuszowa „Krakowskiego Rocznika Archiwalnego”

Aldona Warzecha

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 216-219

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.011.22809

PDF

Świętowanie 1000-lecia królewskich koronacji oraz inne wydarzenia popularyzatorskie realizowane w Archiwum Narodowym w Krakowie od 1 października 2024 r. do 30 września 2025 r.

Lilianna Pochwalska

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 220-224

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.012.22810

PDF

Aktywność naukowa oraz popularyzacyjna Archiwum Nauki PAN i PAU w drugiej połowie 2024 r. oraz w pierwszej połowie 2025 r.

Paulina Krzywda

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 225-229

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.013.22811

PDF

Sprawozdanie z konferencji „Forum Samorządowych Centrów Usług Wspólnych”, Warszawa 9 czerwca 2025 r.

Łukasz Wróblewski

Krakowski Rocznik Archiwalny, XXXI, 2025, s. 230-236

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.014.22812

PDF

Pliki do pobrania

Strony tytułowe i redakcyjne PDF Spis treści PDF Wykaz skrótów PDF Spis ilustracji PDF Indeks nazwisk PDF Indeks nazw geograficznych PDF Zasady przygotowania tekstu do publikacji PDF Ilustracje PDF

Słowa kluczowe: Kraków, Archiwum Narodowe w Krakowie, cechy rzemieślnicze, stowarzyszenia przemysłowe, archiwalia cechowe, cechy, rzeźnicy, piekarze, wyposażenie gospody cechowej, insygnia starszych, cechy, rzeźnicy, księgi cechowe, korporacjonizm, Kraków, cło, Kraków, obieg informacji, polityka gospodarcza, historia Kęt, cechy rzemieślnicze, źródłoznawstwo, Muzeum im. Aleksandra Kłosińskiego w Kętach, piekarze, Tarnów, Stowarzyszenie „Chaduschim”, synagoga, okupacja, Żydzi, archiwum zakładowe, Grodzki Urząd Pracy, publiczne służby zatrudnienia, Józefa Kruszyńska, Stanisław Kruszyński, Kazimierz Kruszyński, Tadeusz Albin Kruszyński, historia rodziny