Panna Kruszyńska i jej najbliżsi

Grażyna Spyrka

Panna Kruszyńska i jej najbliżsi

Data publikacji: 09.01.2026

Krakowski Rocznik Archiwalny, 2025, XXXI, s. 183-198

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.008.22806

Autorzy

Pobierz pełny tekst

PDF

drukuj cytuj udostępnij

Tytuły

Panna Kruszyńska i jej najbliżsi

Abstrakt

Chęć przywrócenia pamięci o „pannie Kruszyńskiej” pojawiła się podczas pracy nad edycją przechowywanych w ANK notesów Zdzisława Tarnowskiego z opisem jego podróży na Bliski Wschód z 1891 r. Po zidentyfikowaniu jej imienia „Józia” – okazało się, że występuje ona a to w liście Henryka Sienkiewicza, a to wśród opisywanych przez Tarnowskiego współtowarzyszy wyprawy. Wiemy, że Józefa Kruszyńska popłynęła dahabiją aż do drugiej katarakty na Nilu wśród tak znanych postaci jak Andrzej Potocki z żoną Krystyną, Władysław Michał Pius Branicki z żoną Julią i córką Mają, Zdzisław Tarnowski i Kazimierz Pochwalski. Źródła rękopiśmienne z zasobu krakowskiego archiwum pozwoliły na uchwycenie losów zarówno Józefy Kruszyńskiej, jak i jej najbliższej rodziny.

The desire to restore the memory of „Miss Kruszyńska” appeared while working on Zdzisław Tarnowski’s notebooks, kept at the National Archives in Krakow, containing a description of his trip to the Middle East in 1891. After identifying her name, „Józia”, it turned out thats she appears both in Henryk Sienkiewicz’s letter and among the expedition companions described by Tarnowski. We know that Józefa Kruszyńska sailed on a dahabiya to the Second Cataract of the Nile among such famous figures as Andrzej Potocki with his wife Krystyna, Władysław Michał Pius Branicki with his wife Julia and daughter Maja, Zdzisław Tarnowski and Kazimierz Pochwalski. Handwritten sources from the Krakow archives made it possible to capture the fate of both Józefa Kruszyńska and her immediate family.

Słowa kluczowe

Józefa Kruszyńska, Stanisław Kruszyński, Kazimierz Kruszyński, Tadeusz Albin Kruszyński, historia rodziny

Józefa Kruszyńska, Stanisław Kruszyński, Kazimierz Kruszyński, Tadeusz Albin Kruszyński, family history

Bibliografia

Pobierz bibliografię

Źródła rękopiśmienne

Archiwum Narodowe w Krakowie, Archiwum Dzikowskie Tarnowskich, sygn. 29/639/591.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Archiwum planów Budownictwa Miejskiego w Krakowie, Akta cmentarne 1901, sygn. 29/1410/ABM Cm Rak 64.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Archiwum Potockich z Krzeszowic, sygn. 29/635/579.

Archiwum Narodowe w Krakowie, C.K. Sąd Powiatowy Cywilny w Krakowie, sygn. 29/443/4273.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Gimnazjum i Liceum św. Jacka w Krakowie, sygn. 29/487/9, 29/487/10.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Księgi gruntowe miasta Krakowa i dóbr tabularnych z obszaru Sądu Okręgowego w Krakowie, sygn. 29/465/879, 29/465/1010, 29/465/1049.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Kursa Wyższe dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego w Krakowie, sygn. 29/486/1.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Sąd Okręgowy w Krakowie, sygn. 29/1989/10394.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Spis ludności miasta Krakowa z 1890 r., sygn. 29/88/16.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Spis ludności miasta Krakowa z 1900 r., sygn. 29/89/15.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Spis ludności miasta Krakowa z 1921 r., sygn. 29/91/3.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Urząd Zdrowia w Krakowie, sygn. 29/83/35, 29/83/71, 29/83/89, 29/83/180.

Biblioteka Jagiellońska, Księga kucharska Józefy Kruszyńskiej z wklejonymi rysunkami i akwarelami artystów polskich z przełomu XIX i XX wieku, sygn. BJ Rkps 7253 II, k. 1–141.

Biblioteka Jagiellońska, Korespondencja Józefa Ignacego Kraszewskiego. Seria III: Listy z lat 1863–1887, T. 52: K (Krechowiecki – Kukliński), sygn. BJ Rkps 6512 IV.

Biblioteka Jagiellońska, Archiwum Heleny Modrzejewskiej. Korespondencja Heleny i Karola Chłapowskiego. Gadomska – Kwilecka, t. 3, sygn. BJ Rkps 9138 III.

Zarząd Cmentarzy Komunalnych, Akta grobu Rodziny Kruszyńskich, sygn. UC 8534/1901 (K:2550).

Prasa

„Kurjer Poranny” 1913, nr 57.

„Tygodnik Powszechny” 2007, nr 40.

Źródła drukowane

Inwentarz rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej, nr 7001–8000. Cz. 1: nr 7001–7500. Oprac. Anna Jałbrzykowska przy współudz. Jerzego Zatheya. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1966.

Nekrolog Anieli z Voirot Kruszyńskiej. Biblioteka Jagiellońska, sygn. 224649 V Kru 1073.

Nekrolog Józefy Kruszyńskiej. Biblioteka Jagiellońska, sygn. 224651 V Kra-Kry 29.

Nekrolog Kazimierza Pomiana Kruszyńskiego. Biblioteka Jagiellońska, sygn. 224650 V Kr 436.

Nekrolog Ludwika Kruszyńskiego. Biblioteka Jagiellońska, sygn. 224649 V Kru 1074.

Opracowania

Barzycka-Paździor Agata, Dudek Tomasz: Tarnowski Jan Zdzisław. W: PSB, t. 52, z. 215. Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk Polska Akademia Umiejętności, 2017–2019, s. 544–549.

Biernacka Róża: Pochwalski Kazimierz Teofil. W: PSB, t. 27. Kraków: Polska Akademia Nauk, 1983, s. 13–16.

Bochnak Adam: Kruszyński Tadeusz Albin. W: PSB, t. 15. Kraków: Polska Akademia Nauk, 1970, s. 444–446.

Buszko Józef: Potocki Andrzej. W: PSB, t. 27. Kraków: Polska Akademia Nauk, 1983, s. 778–782.

Chałubiński Tytus: Sześć dni w Tatrach. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1988, s. 34.

Kędziora Alicja, Orzechowski Emil: Listy Adama Asnyka do Chłapowskich. „Pamiętnik Literacki” 2020, 111, z. 3, s. 129–160.

Kosiek Zdzisław: Lubomęski Władysław Rupert. W: PSB, t. 17. Kraków: Polska Akademia Nauk, 1972, s. 623–624.

Mariak Leonarda: Żaba i Mgła – językowy wizerunek Jadwigi Janczewskiej na podstawie listów prywatnych Henryka Sienkiewicza (cechy fizyczne). W: Odkrywanie słowa – historia i współczesność. Red. Urszula Sokólska. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2015, s. 289–300.

Seruga Józef: Branicki Władysław, h. Korczak. W: PSB, t. 2. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1936, s. 412–413.

Sicińska Katarzyna: Miły Sowietniku, szary Kocie, zielona Żabko, kochana Betsy…, czyli jak Henryk Sienkiewicz zwracał się w listach do Jadwigi Janczewskiej. „Acta Universitatis Lodziensis Folia Linguistica. Codzienność w mistrzowskim opracowaniu. W 100. rocznicę śmierci Henryka Sienkiewicza” 2016, s. 199–222.

Sienkiewicz. Listy ze zbiorów Juliana Krzyżanowskiego, t. 2, cz. 2. Oprac. i dopełniła Maria Bokszczanin. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1996.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 2, 3, Warszawa: nakł. Filipa Sulimerskiego i Władysława Walewskiego, 1881–1882.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 4, 8, 10. Warszawa: nakł. Władysława Walewskiego, 1883, 1887, 1889.

Wrzosek Adam: Chałubiński Tytus. W: PSB, t. 3. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1937, s. 253–257.

Wydawnictwa elektroniczne

Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Warszawskiego, crispa.uw.edu.pl https://crispa.uw.edu.pl/object/files/127354/display/Default (odczyt: 23.11.2024).

Encyklopedia PWN, encyklopedia.pwn.pl https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Kruszynski-Stanislaw;3927849 (odczyt 27.11.2024).

Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa https://www.jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/599937/edition/628417 (odczyt: 26.11.2024).

Polska biblioteka cyfrowa, Polona.pl https://polona.pl/preview/630b2efc-de20-4d95-a317-0413ef8f7e10 (odczyt: 26.11.2024).

Polska biblioteka cyfrowa, Polona.pl https://polona.pl/preview/da21d3ed-9b3c-43d3-8f3b-606e96ebc634 (odczyt: 21.11.2024).

Polska biblioteka cyfrowa, Polona.pl https://polona.pl/preview/15bfc736-9163-4da8-b68c-9f1fd79de49b (odczyt: 26.11.2024).

Polska biblioteka cyfrowa, Polona.pl https://polona.pl/preview/d1ef0683-6057-438f-8742-b1915e6e43ba (odczyt: 26.11.2024).

Polska biblioteka cyfrowa, Polona.pl https://polona.pl/preview/301486e3-f685-4e2f-825a-cbb9d72abdf6 (odczyt: 26.11.2024).

Polska biblioteka cyfrowa, Polona.pl https://polona.pl/preview/0a18e221-b069-42f6-a76c-0cb4d886eb49 (odczyt 26.11.2024).

Serwis Culture.pl, culture.pl https://culture.pl/pl/artykul/karol-i-jego-rodzina (odczyt: 27.11.2024).

Informacje

Informacje: Krakowski Rocznik Archiwalny, 2025, XXXI, s. 183-198

DOI: https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.008.22806

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Panna Kruszyńska i jej najbliżsi

Angielski: Miss Kruszyńska and her closest relatives

Autorzy

Grażyna Spyrka

https://orcid.org/0009-0007-1018-9790

Archiwum Narodowe w Krakowie
ul. Rakowicka 22E, 31-510 Kraków, Polska

Publikacja: 09.01.2026

Status artykułu: Otwarte

Licencja: CC BY

Udział procentowy autorów:

Grażyna Spyrka (Autor) - 100%

Informacje o autorze:

Grażyna Spyrka – historyk archiwista, st. kustosz, Archiwum Narodowe w Krakowie; zainteresowania badawcze: historia społeczna i antropologiczna, dziedzictwo kulturowe, metodyka archiwalna.

Korekty artykułu:

Języki publikacji:

Polski

Liczba wyświetleń: 168

Liczba pobrań: 23

Panna Kruszyńska i jej najbliżsi

Pobierz xml