Na zebraniu, w gospodzie i w kaplicy. Przedmioty związane z działalnością krakowskich cechów piekarzy i rzeźników

Katarzyna Moskal

Na zebraniu, w gospodzie i w kaplicy. Przedmioty związane z działalnością krakowskich cechów piekarzy i rzeźników

Data publikacji: 09.01.2026

Krakowski Rocznik Archiwalny, 2025, XXXI, s. 41-62

https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.002.22800

Autorzy

Pobierz pełny tekst

PDF

drukuj cytuj udostępnij

Tytuły

Na zebraniu, w gospodzie i w kaplicy. Przedmioty związane z działalnością krakowskich cechów piekarzy i rzeźników

Abstrakt

Przedmioty związane z cechami piekarzy, piernikarzy i rzeźników przechowywane są obecnie przez pięć instytucji. Artykuł miał na celu zebranie dziedzictwa krakowskich cechów spożywczych wyrażonego w przedmiotach związanych z obyczajami cechowymi. Ważne było znalezienie ich wspólnego kontekstu i wzajemnych powiązań. Przedstawione obiekty służyły podczas zebrań cechowych (krucyfiksy, lichtarze, lady), wyróżniały starszych cechu (buzdygany, łańcuchy), były używane podczas uroczystości religijnych i świeckich (chorągwie). Pochodzą z różnych wieków – najstarsze powstały w XVII w. (konwie cechów piekarzy i rzeźników), a najmłodsze – łańcuchy starszych połączonych cechów spożywczych – w latach 80. XX w. Wykonane są w różnych technikach. W tym sumarycznym opracowaniu nie była możliwa ich szczegółowa analiza, choć przy okazji udało się ustalić niektórych autorów oraz odczytać ikonografię przedstawień. Daje to pogląd na współpracę pomiędzy lokalnymi rzemieślnikami w urządzaniu siedzib cechowych i wyposażaniu kaplic (wykorzystywanie majstersztyków stolarskich jak lada cechu rzeźników lub zlecanie wykonywania wyrobów srebrnych okolicznym złotnikom). Pomimo wymuszonej pobieżności opracowania wyraźnie rysuje się wspólnota symboli, motywów, dekoracji i poczucia tożsamości wspólnoty wyrażająca się w samych przedmiotach i ich dekoracjach. Analiza odsłania też szerszy kontekst funkcjonowania: mówią one o fundatorach, ówczesnym rzemiośle i statusie cechu.

Objects related to the guilds of bakers, gingerbread makers, and butchers are currently held by five institutions. This article aims to summarize the heritage of Krakow’s food guilds as expressed in objects related to guild customs. It was important to find their common context and connections. The presented objects served during guild meetings (crucifixes, candlesticks, counters), distinguished guild elders (maces, chains), and were used during religious and secular ceremonies (banners). They come from different centuries – the oldest were created in the 17th century (bakers’ and butchers’ guilds tankards), and the newest – chains of older, connected food guilds – in the 1980s. They were made using different techniques. This study did not provide an opportunity for a detailed analysis, although it was possible to identify some of the authors and decipher the iconography of the depictions. This provides insight into the cooperation between local craftsmen in furnishing guild halls and chapels (using masterpieces of carpentry, such as the butchers’ guild counter, or commissioning silverwork from local goldsmiths). Despite the forced superficiality of the study, a community of symbols, motifs, decorations and a sense of community identity expressed in the objects themselves and their decorations is clearly visible. The analysis also reveals the broader context of their functioning: they provide information about the founders, the crafts of the time, and the status of the guild.

Słowa kluczowe

cechy, rzeźnicy, piekarze, wyposażenie gospody cechowej, insygnia starszych

guilds, butchers, bakers, guild inn equipment, insignia of elders

Bibliografia

Pobierz bibliografię

Źródła

Muzeum Narodowe w Krakowie, Księga pamiątkowa Czeladzi Rzeźniczo-Masarskiej 1410–1910, nlb., nr inw. MNK-IV-V-1153/1-2.

Opracowania

100 wystawa Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”. Kraków: Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, 1937.

Assion Peter: Katharine (Aikateriné) von Alexandrien. W: Lexikon der Christliche Ikonographie. Band 7: Ikonografieder Heiligen. Hrsg. von Engelbert Kirschbaum, Wolfgang Braunfels. Rom–Freiberg–Basel–Wien: Herder, 1974, szp. 289–297.

Bimler-Mackiewicz Elżbieta: Znaki cechowe i ich funkcje na ziemiach polskich. Studium źródłoznawcze. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2004.

Chmiel Adam: Godła rzemieślnicze i przemysłowe krakowskie. Kraków: Muzeum Przemysłowe w Krakowie, 1922.

Chmiel Adam: Rzeźnicy krakowscy. Kraków: Cech Rzeźników i Masarzy „Na Kotłowem”, 1930.

Czyżewski Krzysztof J.: Krzyż Cechu Złotników. W: Wokół Wita Stwosza. Katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Krakowie. Red. Dobrosława Horzela, Adam Organisty. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2005, s. 277–278, poz. IX/3.

Dziewulski Michał: 100 rarytasów z kolekcji militariów w Muzeum Narodowym w Krakowie. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2015.

Follprecht Kamila: Właściciele nieruchomości w Krakowie 1655 roku. Biblioteka Krakowska nr 142. Kraków: Wydawnictwo „Secesja”, 2001.

Gadocha Marcin: Cech piekarzy i handel chlebem w Krakowie w okresie nowożytnym. Cechy Krakowskie. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2012.

Gradowski Michał: Znaki na srebrze. Znaki miejskie i państwowe używane na terenie Polski w obecnych jej granicach. Warszawa: Akces, 1994.

Korżel-Kraśna Małgorzata: Skrzynki cechowe. W: Zabytki cechów śląskich. Wrocław: Muzeum Narodowe we Wrocławiu, 2002, s. 149–156.

Kraków europejskie miasto prawa magdeburskiego. 1257–1791. Red. Grażyna Lichończak-Nurek. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 2007.

Miodońska Barbara: Miniatury Stanisława Samostrzelnika. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Auriga, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1983.

Moskal Katarzyna: „Cechy jako bractwa religijne”. Zabytki w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa związane z życiem religijnym cechów. W: Bractwa religijne w średniowieczu i w okresie nowożytnym (do końca XVIII wieku). Red. Dominika Burdzy, Beata Wojciechowska. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 2014, s. 353–365.

Moskal Katarzyna: Iuste iudicate filii hominum. Berełko burmistrzów krakowskich. W: Rzecz niepospolita. Przedmiot jako symbol statusu, władzy i funkcji w średniowieczu i epoce nowożytnej. Red. Monika Saczyńska-Vercamer, Ewa Wółkiewicz. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, 2023, s. 165–180.

Moskal Katarzyna: Prestige in den Krakauer Zünften – die Ausstattung der Zunftschenken, Zunfthäuserund Kapellen. W: Krakau – Nürnberg – Prag. Stadt und Handwerk in der vorindustriellen Zeit. Ed. Olga Fejtova, Antonia Landois, Zdzisław Noga. Documenta Pragensia Monographia vol. 33/3. Praga: Archiv hlavniho mesta Prahy, 2022, s. 317–336.

Myśliński Michał: Złotnicy, jubilerzy, mosiężnicy i rzemieślnicy pokrewnych profesji w dokumentacji Urzędu Probierczego w Krakowie (1919–1944). „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2015, 63, s. 141–155.

Myśliński Michał: Złotnicy krakowscy i ich cech w latach autonomii galicyjskiej 1866–1914. Cechy Krakowskie. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011.

Nadolsky Dieter: Zunftzinn. Formen vielfaltund Gebrauch bei Fest and Alltag des Handwerks. Leipzig: Klinkhardt&Biermann, 1986.

Pachoński Jan: Zmierzch sławetnych: z życia mieszczan w Krakowie w XVII i XVIII wieku. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1956.

Paprocka-Gajek Joanna: Przedmioty w stylu zakopiańskim Marcina Jarry. „Artifex Novus” 2021, nr 5, s. 42–65.

Paś Monika: Konew krakowskiego cechu piekarzy. W: Kraków europejskie miasto prawa magdeburskiego. 1257–1791. Red. Grażyna Lichończak-Nurek. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 2007, s. 326–327, poz. V.78.7.

Paś Monika: Kufel krakowskiego cechu białych piekarzy. W: Kraków europejskie miasto prawa magdeburskiego. 1257–1791. Red. Grażyna Lichończak-Nurek. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 2007, s. 326, poz. V.78.5.

Petzoldt Leonard: Nikolaus von Myra (von Bari). W: Lexikon der christlichen Ikonografie. Hrsg. von Engelbert Kirschbaum, Wolfgang Braunfels. Band 8: Ikonografie der Heiligen. Freiburg im Breisgau: Herder, 1976, szp. 45–58.

Pietrusiński Jerzy: Złotnicy krakowscy XIV–XVI wieku i ich księga cechowa, t. 1. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2000.

Porucznik Maria: Ksiądz archiprezbiter Józef Krzemieński jako opiekun i fundator szat liturgicznych oraz tkanin ze skarbca kościoła Mariackiego. W: Jako serce pośrodku ciała… Kultura artystyczna kościoła Mariackiego w Krakowie. Red. Marek Walczak, Agata Wolska. Kraków: Societas Vistulana, 2020–2021, s. 383–392.

Samek Jan: Nawrót do gotyku w sztuce Krakowa 1 połowy XVII wieku. „Folia Historiae Artium” 1968, 5, s. 71–130.

Samek Jan. Późnogotycka sztuka złotnicza w Krakowie. W: Kraków w czasach Wita Stwosza. Red. Jan Małecki. Rola Krakowa w Dziejach Narodu nr 3. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1986, s. 119–120.

Warzecha Anna: Tkaniny zabytkowe z 1 połowy XVII wieku. W: Tkaniny zabytkowe z okresu od XV do XVII wieku ze zbiorów krakowskich kościołów i klasztorów. T. 2: XVII wiek. Red. Natalia Krupa. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2021, s. 17–24.

Żywirska Maria: Rzeźbione formy piernikarskie. „Polska Sztuka Ludowa” 1957, t. 11, z. 2, s. 67–106.

Wydawnictwa elektroniczne

Frątczak Beata: Kolekcja form do pierników i gipsowych odlewów pierników w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, https://maius.uj.edu.pl/publikacje/-osobliwosci-sztuki (odczyt: 26.03.2025).

Graff Grzegorz: Formy piernikarskie z Zakładu Antoniego Rothego w Krakowie, https://zbiory.etnomuzeum.eu/pl/kolekcje/9/formy-piernikarskie-z-zakladu-antoniegorothego-w-krakowie (odczyt: 2.07.2025).

Informacje

Informacje: Krakowski Rocznik Archiwalny, 2025, XXXI, s. 41-62

DOI: https://doi.org/10.4467/12332135KRA.25.002.22800

Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy

Tytuły:

Polski: Na zebraniu, w gospodzie i w kaplicy. Przedmioty związane z działalnością krakowskich cechów piekarzy i rzeźników

Angielski: At meetings, in the inn, and in the chapel. Objects related to the activities of Krakow’s guilds of bakers and butchers

Autorzy

Katarzyna Moskal

https://orcid.org/0000-0002-7772-108X

Muzeum Krakowa
Polska

Publikacja: 09.01.2026

Status artykułu: Otwarte

Licencja: CC BY

Udział procentowy autorów:

Katarzyna Moskal (Autor) - 100%

Informacje o autorze:

Katarzyna Moskal – historyk sztuki, dr, kustosz dyplomowany, opiekun kolekcji rzemiosła nowożytnego w Muzeum Krakowa. Zainteresowania badawcze: średniowieczne i nowożytne rzemiosło krakowskie (w szczególności kafle piecowe, cyna, hafty), metody i zasady kształcenia i pracy w cechach oraz dbanie o jakość wyrobów; pobożność w cechach, europejskie tkaniny jedwabne do końca XVIII w.

Korekty artykułu:

Języki publikacji:

Polski

Liczba wyświetleń: 111

Liczba pobrań: 15

Na zebraniu, w gospodzie i w kaplicy. Przedmioty związane z działalnością krakowskich cechów piekarzy i rzeźników

Pobierz xml