FAQ
T_LOGIN Zaloguj się

Nie masz jeszcze konta?

T_REGISTER Zarejestruj się

Konteksty Kultury

Wyniki wyszukiwania

wyszukiwarka prosta

szukaj np. “cognitive architectures” AND 1993-200 NOT Urban
wyszukiwanie zaawansowane
np. 1234-6789
np. 10.4467/16890027AP.16.022.6009
np. Uniwersytet Jagielloński
PL | EN

Ustawienia prywatności (cookies)

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Aby uzyskać więcej informacji i spersonalizować swoje preferencje, kliknij „Ustawienia”. W każdej chwili możesz zmienić swoje preferencje, a także cofnąć zgodę na używanie plików cookie na poniższej stronie.
Polityka prywatności (link otworzy się w nowym oknie)
* z wyjątkiem niezbędnych plików cookies do prawidłowego działania strony oraz realizacji obowiązków prawnych administratora
Przesuwając suwak w prawo aktywujesz konkretną zgodę. Przesuwając suwak w lewo wyłączasz taką zgodę.

Tom 22 zeszyt 4

Vincenz – rewitalizacja

2025 Następne

Data publikacji: 05.2026

Opis
Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Jagielloński ze środków Wydziału Polonistyki.

Projekt okładki: Paweł Sepielak

Licencja: CC BY 4.0 ikona licencji

Redakcja

Redaktor naczelny Dr hab., prof. UJ Łukasz Tischner

Sekretarz redakcji Dr hab. Dorota Siwor

Redaktor tomu Dr Jan Zięba

Zawartość numeru

Vincenz – rewitalizacja

Jan Zięba

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 591-594

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.037.23322
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Ludwik Frey

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 595-607

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.038.23323
W artykule starano się wyjaśnić, jakie były przyczyny licznych podróży Stanisława Vincenza. Czy podejmował je z własnej woli, czy z różnych powodów obiektywnych? Autor (botanik) stara się powiązać losy Vincenza‑wędrowca z losami roślin‑wędrowców i znaleźć dla tych zagadnień tzw. wspólny mianownik. Dlatego omawia sposoby rozsiewania roślin oraz powiększania ich zasięgów w celu zapewnienia im bezpiecznego miejsca do osiedlenia się i rozwoju, a następnie porównuje do wydarzeń z życia Vincenza‑twórcy, „siewcy słów”, który również szukał możliwości propagowania własnej twórczości nasyconej treściami przyrodniczymi, jak też bezpiecznego miejsca do osiedlenia się i spokojnej pracy.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Włodzimierz Próchnicki

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 608-628

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.039.23324
Artykuł stanowi próbę ekokrytycznego odczytania prozy Stanisława Vincenza w ujęciu nowej humanistyki, ukazując figurę lasu – „piątego żywiołu” – jako elementu organizującego zarówno wymiar materialny, jak i kulturowy pisarstwa Vincenza, połączenie i przeciwstawienie świata natury ze sferą człowieka. Las można postrzegać w perspektywie estetycznej, a także – w połączeniu ze świadomą odpowiedzialnością – w powiązaniu z etyczną funkcją ludzi wobec przyrody. Vincenzowską wizję przyrody uznać należy za trafną antycypację współczesnej, globalnej degradacji środowiska przyrodniczego, wywołanej ludzką działalnością. W artykule przedmiotem analizy są wybrane partie cyklu Na wysokiej połoninie (ze szczególnym uwzględnieniem tomu Zwada) i notatki z tomu Outopos. Badaniu poddany został sens „pisma światowego”, animizacja lasów, a także aspekty materialne – przede wszystkim tradycyjnego budownictwa drewnianego – oraz odniesienia kulturowe do sztuki i literatury (Ruisdael, Stifter) jako mediatyzacji stosunku człowieka i przyrody. Z tej perspektywy Zwada jawi się jako domknięty apokaliptycznym komentarzem ekologiczny moralitet, w którym pionierska próba butynu – mającego ratować ludność przed klęską głodu – niszczy równowagę ekosystemu, powodując katastrofę. Jednocześnie tekst Vincenza odsłania ambiwalencję postępu technicznego i ekonomicznego, którego historyczno‑społeczna konieczność zderza się z materialnymi i etycznymi kosztami ekologicznymi. Tragiczny los rębaczy należy czytać w kategoriach ceny wolicjonalnego działania, a nie kary czy zemsty ślepej natury. Proza Vincenza waloryzuje las jako niegdyś trwałą przestrzeń życia, pamięci i wspólnoty. Huculszczyzna staje się tu utraconą Atlantydą, idea „pisma światowego” porządkuje relację poznawczą z naturą – animistyczne i ajtiologiczne królestwo roślin, światy drzew i lasów, stają się tekstowymi znakami „księgi przyrody”, prowadzącymi poza sferę widzialną. Wpisane w tekst odniesienia do sztuki i literatury (Ruisdael, Stifter) zarysowują poetykę zapowiadającą to, co na przełomie XX i XXI wieku złożyło się na powszechne doświadczenie antropocenu.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Krzysztof Duda

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 629-642

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.040.23325
Celem artykułu jest próba odtworzenia wpływu filozofii Platona i Alfreda Northa Whiteheada na myśl Stanisława Vincenza zawartą w jego notatkach i zapiskach pt. Outopos. Zapiski z lat 1938–1944. Wpływ ten stanowi swoisty klucz do odtworzenia postawy filozoficznej pisarza. Co więcej, prowadzi on do pionierskiego podejścia w rozumieniu rzeczywistości. Vincenza można uznać za pioniera w propagowaniu myśli filozoficznej Whiteheada, która w Polsce stała się popularna dopiero w drugiej połowie XX wieku.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Olga Płaszczewska

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 643-655

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.041.23326
Wykorzystujący strategię „wypisów z lektury” szkic porównawczy, wskazujący pewne podobieństwa między filozofią dziejów Giambattisty Vico a cyklem Na wysokiej połoninie Stanisława Vincenza. Zawiera omówienie istotnych – ze względu na pokrewieństwo idei – ustępów Nauki nowej Vico i fragmentów tetralogii Vincenza, osadzone w kontekście eseistyki pisarza.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Iwona Matuszkiewicz

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 656-668

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.042.23327
Artykuł prezentuje wybrane aspekty tetralogii Stanisława Vincenza Na wysokiej połoninie w kontekście filozoficznym. Głównym punktem odniesienia jest dla autorki List o humanizmie Martina Heideggera, który wprowadza nową definicję myślenia (najwyższa forma działania). Jako narzędzie interpretacyjne List o humanizmie daje możliwość zaprezentowania wiodącej problematyki egzystencjalnej, którą można odnieść również do filozoficznego sensu tetralogii Vincenza. Trzy ludowe postaci: Kudil, nauczyciel Konik i kowal Sawicki, które reprezentują w dziele Vincenza kategorię homo agens, zostały wybrane przez autorkę artykułu jako egzemplifikacje „czystej egzystencji” opartej na prostocie, bezinteresownej służbie, poświęceniu i miłości. Istotną częścią artykułu jest również kategoria ojczyzny rozpatrywana poza kontekstem nacjonalistycznym.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Jakub Żmidziński

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 669-687

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.043.23328
Artykuł jest próbą szerokiego spojrzenia na stosunek Stanisława Vincenza do postaci Mohandasa Karamchanda Gandhiego. Autor analizuje pierwszy ślad zainteresowania przywódcą Indii – artykuł w „Drodze” z 1927 roku, będący pokłosiem wydania książki Romain Rollanda Mahatma Gandhi, dalej obszerny esej opublikowany w paryskiej „Kulturze” po śmierci Mahatmy. Najwięcej czasu poświęca jednak na tropienie śladów idei „bezgwałtu” w tetralogii Vincenza Na wysokiej połoninie. Na podstawie przytoczonych przykładów można stwierdzić, że na ideach i historii Gandhiego pisarz oparł nie tylko kreację kilku powieściowych postaci i ich perypetii, ale przede wszystkim zasadnicze przesłanie etyczne całego cyklu. W pojęciu rachmanności i sprzeciwie wobec przemocy Vincenz dokonał splotu idei z różnych religii i kultur, łącząc tradycję chrześcijańską i chasydzką, buddyjską i hinduistyczną czy poglądy H.D. Thoreau. Symbolem bezprzemocowej władzy nad ludźmi, walki bez gwałtu i nienawiści, zarazem najpełniejszym symbolem wolności jest w książce Vincenza pieśń grana na pasterskiej piszczałce o nazwie fłojera. Artykuł wieńczą refleksje nad wspomnieniowymi Dialogami z Sowietami, w których Vincenz opisuje swoje relacje z przedstawicielami władzy sowieckiej podczas II wojny światowej, kiedy miał okazję praktykować idee zaczerpnięte od Mahatmy.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Mirosława Ołdakowska-Kuflowa

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 688-705

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.044.23329
Vincenzowy cykl Na wysokiej połoninie najpierw został odczytany jako dzieło zbudowane na artystycznie przetworzonym materiale folklorystycznym. Zawarte w nim wątki związane z kulturą szlachecko‑ziemiańską nie były dotąd poddawane obserwacji, tymczasem odgrywają one istotną rolę, zwłaszcza w dwóch tomach – Listach z nieba oraz Barwinkowym wianku. Odnaleźć w nich można ziemiańską perspektywę widzenia świata prezentowaną przez wiele postaci, jak też wyraźnie uwzględnianą przez narratora dzieła. W świecie przedstawionym utworu oraz w jego strukturze, na przykład genologicznej, uwzględnione zostały stereotypowe cechy szlacheckiego świata, ukazane jego zalety i wady. Pogłębiona refleksja nad tym, czym w istocie jest szlachectwo, pojawia się w wypowiedziach postaci, zwłaszcza w dyskusji dziedzica z Krzyworówni z Ormianinem Jakobèncem. Vincenz bynajmniej nie lekceważy tradycyjnie rozumianej szlacheckości, ale przekraczając jej wąsko rozumiane granice, wskazuje na konieczność dostrzeżenia cech szlachetności wśród przedstawicieli różnych warstw społecznych oraz kształcenia u wszystkich poczucia honoru zasadzającego się na uczciwości, odpowiedzialności za siebie oraz innych. Instancją, względem której się odpowiada, jest w pierwszym rzędzie własne sumienie, a poprzez nie – świat wartości duchowych.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Andrzej Zawadzki

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 706-730

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.045.23330
Celem niniejszego artykułu jest próba porównania koncepcji kultury ludowej Stanisława Vincenza i rumuńskiego filozofa Luciana Blagi. Zestawienie to dotyczy zasadniczo dwóch obszarów. Pierwszy z nich to podobieństwa ich koncepcji teoretycznych widoczne zwłaszcza w ujęciach głębokich struktur kultury ludowej czy też przednowoczesnej (silnie przeciwstawionej przez obu myślicieli kulturze nowoczesnej), jej wymiarów przestrzennych i czasowych oraz ich funkcji kulturotwórczych. Obszar drugi to podobieństwa formacji Polaka i Rumuna, obejmujące krąg kulturowy, z którego się wywodzą, kontekst historyczny, w którym powstawały ich koncepcje, jak również wpływy myślowe, którym podlegali, oraz ich postawy ideologiczne.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Ludmiła Siryk

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 731-745

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.046.23331
Przedmiotem niniejszego artykułu są związki Stanisława Vincenza (1888–1971) i Jarosława Iwaszkiewicza (1894–1980) w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej. Bazę materiałową stanowią: 1) adresowane do Iwaszkiewicza listy i kartki okolicznościowe Vincenzów (pisarza oraz jego pierwszej i drugiej żony) znajdujące się w „Dziale korespondencji Iwaszkiewicza” archiwum Stawiska; 2) publikacje Iwaszkiewicza poświęcone Vincenzowi (szkice Pod Howerlą, Stanisław Vincenz. Wspomnienie). Korespondencja dotyczy spraw wydawniczych oraz tematów rodzinnych, osobistych i towarzyskich. Wyjaśniono, że obaj pisarze poznali się na przełomie lat 1919–1920 i utrzymywali przyjazny kontakt na płaszczyźnie literackiej i koleżeńskiej ponad półwieku, do śmierci Vincenza (1971). Historię ich kontaktów uzupełniają listy i pocztówki do Iwaszkiewicza od pierwszej żony (Heleny) i drugiej żony (Ireny) Vincenza. W okresie międzywojennym pisarze spotykali się w Warszawie i w Słobodzie Rungurskiej (majątku Vincenza). Po II wojnie światowej, na skutek uwarunkowań politycznych ich bezpośrednie kontakty zostały przerwane. Znaleźli się na przeciwnych politycznych biegunach podzielonej Europy. Vincenz został na Zachodzie, osiedlił się we Francji i jako pisarz‑emigrant figurował na indeksie w Polskiej Republice Ludowej. Natomiast Iwaszkiewicz pozostał w kraju i opowiedział się po stronie partii komunistycznej, co umożliwiło mu pełnienie zaszczytnych funkcji o charakterze społeczno‑politycznym. Po śmierci Stalina i tzw. odwilży ich kontakt odnowił się w 1957 roku. Trwał w formie listownej, przeważnie za pośrednictwem zaufanych im osób. Przechowywane w archiwum dwa listy Vincenza dotyczą możliwości opublikowania jego utworów w piśmie „Twórczość” i zawierają informację na tematy rodzinne. Po śmierci pisarza korespondencję z Iwaszkiewiczem kontynuowała Irena Vincenz, poruszając kwestie adaptacji twórczości swojego męża w krajowej literaturze polskiej, mimo niesprzyjających warunków w systemie PRL-u. Korespondencja Vincenzów świadczy o przyjaznych stosunkach obu pisarzy i ich najbliższych.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Jan Zięba

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 746-767

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.047.23332
Punktem wyjścia artykułu jest opis relacji pomiędzy Stanisławem Vincenzem i Czesławem Miłoszem ukształtowanej podczas ich spotkań we Francji w 1952 roku. Pisząc o leczniczym wpływie starszego pisarza na rozmówców, Miłosz po latach wspominał, że „Vincenz wymawiał często [...] nazwisko: Thoreau”. Informacja ta uznana została za wystarczający powód, by bliżej przyjrzeć się relacjom pomiędzy tymi trzema pisarzami. W jej przedstawieniu szczególnie przydatne są poświęcone Vincenzowi eseje Miłosza oraz wiersz Mittelbergheim. Spośród tekstów Vincenza kluczowy jest esej Rocznice Gandhiego oraz fragmenty Na wysokiej połoninie. Ważnym tematem artykułu jest też potencjalny wpływ, jaki na opus magnum Vincenza mogła mieć lektura słynnego Waldenu Henry’ego Davida Thoreau.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Vincenz – varia

Dorota Burda-Fischer

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 768-785

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.048.23333
Niniejszy artykuł analizuje selektywną pamięć w twórczości dwóch pisarzy związanych z Karpatami Wschodnimi: Stanisława Vincenza i Aharona Appelfelda. Obaj autorzy, przedstawiając etniczne zróżnicowanie regionu, świadomie dokonują selekcji wspomnień, milcząc o konfliktach i przemocy. Milczenie to, będące konsekwencją traumy wojennej i Zagłady, stanowi świadome narzędzie literackie, służące wyrażeniu ich wizji utraconego świata. Analiza porównawcza ujawnia, że mimo odmiennych perspektyw – Vincenz jako dojrzały obserwator wielokulturowej koegzystencji, Appelfeld jako ocalałe z Holokaustu dziecko – obaj pisarze wykorzystują podobne strategie literackie do przedstawienia utraconych, wielokulturowych Karpat. Niniejszy artykuł stanowi przeredagowaną, rozszerzoną i poprawioną wersję tekstu, który pierwotnie ukazał się w języku angielskim na łamach czasopisma „Studia Judaica” w 2019 roku. W stosunku do pierwodruku tekst został wzbogacony o nowe argumenty oraz zaktualizowaną i uzupełnioną bibliografię.
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Józef Olejniczak

Konteksty Kultury, Tom 22 zeszyt 4, 2025, s. 786-801

https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.049.23334
Pobierz PDF PDF
Czytaj więcej Następne

Pliki do pobrania

Pobierz PDF Strony tytułowe i redakcyjne PDF Pobierz PDF Spis treści PDF Pobierz PDF Noty o autorach PDF

Słowa kluczowe: słowa i rośliny, pisarz i siewca, Stanisław Vincenz, Stanisław Vincenz, animizacja przyrody, antropocen, degradacja środowiska, Huculszczyzna, las, Na wysokiej połoninie, relacja człowiek–natura, Stanisław Vincenz, Platon, Alfred North Whitehead, idealizm, filozofia procesu, Giambattista Vico, Stanisław Vincenz, Scienza nuova (Nowa nauka) Vico – recepcja w Polsce, związki filozofii i literatury, modernistyczne reminiscencje literackie włoskiej filozofii oświeceniowej w Europie, Huculszczyzna, Stanisław Vincenz, Martin Heidegger, Mircea Eliade, Gaston Bachelard, humanizm, poetyka zamieszkiwania, pismo światowe, pedagogika holistyczna, Huculszczyzna, ojczyzna, Stanisław Vincenz, Na wysokiej połoninie, Gandhi, ahinsa, bierny opór, non-violence, Indie, Vincenz, ziemiaństwo, pańskość, etos szlachecki, powieść „ziemiańska”, mneme, noos, kultura ludowa, matryca stylistyczna kultury, czas, przestrzeń, historia literatury polskiej, Stanisław Vincenz, Jarosław Iwaszkiewicz, związki twórcze i towarzyskie, materiały archiwalne, korespondencja, postawa, pamięć, Stanisław Vincenz, Henry David Thoreau, Czesław Miłosz, Mahatma Gandhi, ziemia i literatura, Stanisław Vincenz, Aharon Appelfeld, Karpaty Wschodnie, pamięć selektywna, wielokulturowa koegzystencja, Holokaust (Zagłada), trauma, milczenie (jako strategia narracyjna), zapomnienie (jako warunek przetrwania)

Informacje o finansowaniu

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Jagielloński ze środków Wydziału Polonistyki.