Benedetto Croce i Gustaw Herling-Grudziński: historia intelektualnego spotkania.
O croceańskich wpływach w życiu i twórczości pisarza-emigranta
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 02.03.2026
Konteksty Kultury, 2025, Tom 22 zeszyt 3, s. 428-453
https://doi.org/10.4467/23531991KK.25.027.22927Autorzy
Celem artykułu jest rekonstrukcja „intelektualnego spotkania” Benedetta Crocego i Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, trwającego od lat 30. XX wieku: począwszy od dyskusji nad Historią Europy w XIX wieku w 1939 roku w Podkowie Leśnej i związanej z nią koncepcji „religii wolności”, przez wiosenne spotkanie w Willi Tritone w Sorrento w 1944 roku, aż po publikację licznych autorskich szkiców oraz tłumaczeń traktatów liberalnego filozofa doby XX wieku. Herling-Grudziński został przedstawiony przez pryzmat rozmaitych ról, które pełnił na przestrzeni dziesięcioleci: jako autor, tłumacz, krytyk, znawca życia i twórczości Crocego, popularyzator jego myśli, obrońca jego dobrego imienia, a przede wszystkim jako pośrednik w croceańsko-polskich kontaktach kulturowych, które przyczyniły się do poszerzenia spektrum recepcji jego piśmiennictwa (w wymiarze filozoficznym, historycznym, literackim) zarówno w czasach PRL-u, jak i po upadku systemu komunistycznego. Obok przywołania i analizy bogatej bibliografii podmiotu i przedmiotu łączącej obie monumentalne postaci, ważną część pracy stanowi analiza lingwistyczna przekładu Zmierzchu cywilizacji Benedetta Crocego, którą Herling-Grudziński, jako współautor (z Włodzimierzem Sznarbachowskim) i współredaktor (z Jerzym Giedroyciem), opublikował w pierwszym wydaniu paryskiej „Kultury” w 1947 roku. Równolegle podjęto próbę odnalezienia innych śladów literackiej, językowej i filozoficznej obecności Crocego w twórczości Herlinga-Grudzińskiego, wskazując na ich ogólne niedoszacowanie i niepełną reprezentatywność w wielu obszarach w polskich źródłach. W konkluzji autor artykułu dowodzi, że lectio croceana w wydaniu Herlinga-Grudzińskiego dostarczyła narzędzi interpretacyjnych łączących włoską myśl liberalną z polskim doświadczeniem XX wieku, dzięki czemu wiedza o neapolitańskim myślicielu i świadomość jego dorobku jest współcześnie o wiele wyższa niż w przeszłości.
Croce B., Alessandro Manzoni a spor o język włoski (tyt. oryg. Alessandro Manzoni e la questione della lingua), tłum. Ł.J. Berezowski, „Toruńskie Studia Polsko-Włoskie” 2023, nr 19, s. 25–34.
Croce B., Dlaczego nie możemy nie nazywać się chrześcijanami (tyt. oryg. Perche non possiamo non dirci cristiani), tłum. Ł.J. Berezowski, K. Muszyńska [w:] Ze świata idei Benedetta Crocego: o kulturze, religii i przekładzie, red. Ł.J. Berezowski, Łódź 2022, s. 33–47.
Croce B., Historia Europy w XIX wieku (tyt. oryg. Storia d’Europa nel secolo decimonono), tłum. J. Ugniewska, wstęp B. Geremek, posł. G. Herling-Grudziński, Warszawa 1998.
Croce B., La fine della civilta, „Quaderni della Critica” 1946, nr 6, s. 1–7.
Croce B., Memorie della mia vita: appunti che sono stati adoprati e sostituiti dal “Contributo alla critica di me stesso”, Napoli 1966.
Croce B., Perche non possiamo non dirci ≪cristiani≫, „La Critica” 1942, nr 40, s. 289–297.
Croce B., Quando l’Italia era tagliata in due. Estratto di un diario (luglio 1943 – giugno 1944), Bari 1948.
Croce B., Tornando sul Manzoni [w:] tegoż, Alessandro Manzoni, Bari 1958, s. 125–128.
Croce E., Wspomnienia rodzinne (tyt. oryg. Riccordi familiari), tłum. T. Jeleńska, Lublin 1997.
Croce B., Zmierzch cywilizacji (tyt. oryg. La fine della civilita), tłum. G. Herling-Grudziński, W. Sznarbachowski, „Kultura” 1947, nr 1, s. 4–6.
Herling-Grudziński G., Benedetto Croce, „Orzeł Biały” 1944, nr 25, s. 8.
Herling-Grudziński G., Dziennik 1957–1958, oprac. W. Bolecki, M. Herling, Kraków 2018.
Herling-Grudziński G., Dziennik pisany nocą 1971–1972, Warszawa 1990.
Herling-Grudziński G., Dziennik pisany nocą 1973–1979, Warszawa 1995.
Herling-Grudziński G., Dziennik pisany nocą 1980–1983, Warszawa 1996.
Herling-Grudziński G., Dziennik pisany nocą 1984–1988, Warszawa 1996.
Herling-Grudziński G., Dziennik pisany nocą 1989–1992, Warszawa 1997.
Herling-Grudziński G., Dziennik pisany nocą 1993–2000, Kraków 2019.
Herling-Grudziński G., Jerzy Giedroyć. Korespondencja, vol. 1: 1944–1966, red. W. Bolecki, Kraków 2019.
Herling-Grudziński G., Księga krzywd [w:] tegoż, Eseje, Kraków 2016, s. 407–415.
Herling-Grudziński G., Najkrótszy przewodnik po sobie samym, oprac. W. Bolecki, Kraków 2000.
Herling-Grudziński G., Ugolone z Todi. Nekrolog filozofa, „Kultura” 1983, nr 7–8, s. 42–50.
Herling-Grudziński G., Varia, oprac. W. Bolecki, Kraków 2022.
Herling-Grudziński G., Willa Tritone. Interludium wojenne we Włoszech [w:] tegoż, Godzina cieni. Eseje, Warszawa 1997, s. 17–33.
Herling-Grudziński G., Wyjście z milczenia, „Kultura” 1961, nr 11, s. 31–37.
Herling-Grudziński G., Z zeszytu lektury, „Kultura” 1962, nr 11, s. 5–15.
Herling-Grudziński G., Bolecki W., Rozmowy w Dragonei, Warszawa 1997.
Herling-Grudziński G., Marrone T., Pod światło [w:] G. Herling-Grudziński, Varia, Kraków 2022, s. 218–286.
Iwaszkiewicz J., Dzienniki 1911–1955, Warszawa 2017.
Iwaszkiewicz J., Podroże do Włoch, Warszawa 1977.
Iwaszkiewicz J., Wizyta u Benedetta Croce, „Nowa Kultura” 1954, nr 8, s. 3.
Iwaszkiewicz J., Jeleńska T., Jeleński K.A., Korespondencja, Warszawa 2008.
Berezowski Ł.J., Benedetto Croce a sprawa włoska: polemika z Alessandrem Manzonim w kwestii języka narodowego Włochów w oparciu o traktat „Alessandro Manzoni e la questione della lingua” (1911) i jego przekład na język polski, „Toruńskie Studia Polsko-Włoskie” 2023, nr 19, s. 7–24.
Berezowski Ł.J. (red.), Ze świata idei Benedetta Crocego: o kulturze, religii i przekładzie, Łódź 2022.
Berezowski Ł.J., Ciesielka J., Alessandro Manzoni a sprawa włoska: poglądy na kwestię języka narodowego Włochów w wybranych pismach filozoficzno-językowych na przykładzie traktatu „Dell’Unita della lingua e dei mezzi di diffonderla” (1868) i jego przekładu na język polski, „Toruńskie Studia Polsko-Włoskie” 2022, nr 18, s. 7–21.
Bolecki W., Ciemna miłość. Szkice do portretu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Kraków 2005.
Borysiak J. (oprac.), Katalog Archiwum Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w Fundacji „Biblioteca Benedetto Croce”, Warszawa 2019.
Elzenberg H., Zły estetyk i jego sława [w:] tegoż, Pisma estetyczne, Lublin 1999, s. 139–146.
Fligel A., Benedetto Croce. Historyzm absolutny. Studium we współczesnej filozofii włoskiej, Łódź 2011.
Herling M., La “religione della liberta” di Croce nella biografia di Gustaw Herling, „PL. IT / Rassegna italiana di argomenti polacchi” 2019, nr 10, s. 80–92.
Herling M., Tre scritti di Gustaw Herling, „Annali del Centro Pannunzio Torino” 2021, nr 32, s. 34–58.
Kudelski Z., Gustaw Herling-Grudziński i „Kultura” paryska (1947–1996). Fakty – historia – świadectwa, Lublin 2013.
Mikołejko Z., Croce redivivus, „Nowe Książki” 2022, nr 7–8, s. 87–88.
Płaszczewska O., Przestrzenie komparatystyki – italianizm, Kraków 2010.
Poggioli R., O estetyce Crocego, „Skamander. Miesięcznik Poetycki” 1936, t. 10, z. 71–73, s. 276–281.
Sawicka E., Widok z wieży. Rozmowy z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim, Warszawa 1997.
Śniedziewska M., „Osobiste sprawy i tematy”. Gustaw Herling-Grudziński wobec dwudziestowiecznej literatury włoskiej, Warszawa 2019.
Wysłouch S., Książę niezłomny, czyli o klęsce idealizmu [w:] Świadectwo – mit – tajemnica. O Gustawie Herlingu-Grudzińskim, red. Z. Kudelski, Warszawa 2019, s. 235–243.
Zanone V., La religione laicizzata nella storia [w:] B. Croce, Perche non possiamo non dirci “cristiani”, Torino 2008, s. 7–14.
Berezowski Ł.J., Ciesielka J., Italiano vero. Leksyka włoska w polszczyźnie XXI wieku, Łódź 2023.
Cieśla H., Jamrozik E., Sikora Penazzi J., Wielki słownik włosko-polski. Tom II: F–O, Warszawa 2002.
Meisels W., Podręczny słownik włosko-polski. Tom I: A–L, Warszawa 1999.
http://www.fondazionebenedettocroce.it/it/60/croce-in-digitale [dostęp: 30.09.2025].
https://kulturaparyska.com/ [dostęp: 30.09.2025].
https://wyborcza.pl/duzyformat/7,127290,6774719,dziennik-czytany-ojcu.html [dostęp: 30.09.2025].
https://salvatoreloleggio.blogspot.com/2013/02/lucia-tutto-si-fa-per-te-alfredo.html [dostęp: 30.09.2025].
Informacje: Konteksty Kultury, 2025, Tom 22 zeszyt 3, s. 428-453
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Uniwersytet Łódzki
ul. Narutowicza 65, 90-131 Łódź, Polska
Publikacja: 02.03.2026
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 264
Liczba pobrań: 141