126

Nie masz jeszcze konta?

Zarejestruj się

Archeion

O czasopiśmie

Dla autorów

Archiwum
- Archiwum 1-50; 95-112

2025

Data publikacji: 09.12.2025

Opis

Projekt okładki: Maria Kaliszczuk-Donaj, AMALKER sp. z o.o.

Zdjęcia na okładce : Przednia okładka / Front cover: Infrastruktura techniczna Oddziału Mikrofilmowania Narodowego Archiwum Cyfrowego, Stanowisko opracowania fotografii w Oddziale Fotografii Narodowego Archiwum Cyfrowego (Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/31/0/195, 3/31/0/197)

Tylna okładka: Okulary stereoskopowe (Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/31/0/198)

Licencja: CC BY-NC-ND 4.0

Redakcja

Redaktor naczelny dr Paweł Pietrzyk

Zastępca redaktora naczelnego dr Kamila Pawełczyk-Dura

Redakcja i korekta dr Zuzanna Jaśkowska-Józefiak, Anna-Maria Tymosz

Sekretarz redakcji Konrad Szuba

Zawartość numeru

Konarski Lectures

Getting to Digital

Anne J. Gilliland

Archeion, 126, 2025, s. 10-29

https://doi.org/10.4467/26581264ARC.25.008.21260

Od ponad 40 lat archiwa automatyzują swoje procesy i digitalizują treści. W tym czasie praktyki i koncepcje archiwistyczne przeżyły bezprecedensowy rozwój, archiwa zbudowały znaczącą obecność w sieci, a dokumentacja tworzona jest niemal wyłącznie w formie cyfrowej. Obecnie archiwa są postrzegane przez twórców sztucznej inteligencji i naukowców jako jedno z niewielu pozostałych źródeł dużych zbiorów danych, zarówno do szkolenia dużych modeli językowych, jak i do odkrywania nowej wiedzy o przeszłości i ludzkości. Niemniej jednak archiwa nie osiągnęły jeszcze pełni cyfrowych możliwości i funkcjonalności, i to nie tylko z powodu ograniczonych zasobów. Można zadać pytanie, czy kiedykolwiek to osiągną – a nawet czy powinny? Wykład ten stanowi przegląd historii cyfryzacji archiwów, zawierający analizę motywacji i wyzwań pojawiających się na różnych jej etapach. Rozważa, dlaczego i jak ewoluowały jej cele, w jaki sposób zmieniały się pytania pojawiające się w procesie podejmowania decyzji oraz jak mogą one dalej ewoluować z perspektywy przyszłej natury archiwów, ich roli i praktyk archiwalnych.

PDF

Archiwa – Pamięć – Zaufanie

Memory, archives and the Web

Jeannette A. Bastian

Archeion, 126, 2025, s. 30-47

https://doi.org/10.4467/26581264ARC.25.007.21259

Artykuł, stawiając pytanie o to, czy technologie cyfrowe zmieniają dynamikę relacji między archiwami a pamięcią, bada rosnącą rolę pamięci w sieci WWW oraz ewoluujące relacje między pamięcią a archiwami. Autorka analizuje definicje pamięci, skupiając się na pamięci zbiorowej, przedstawia technologie pamięci i podaje przykłady relacji między pamięcią a archiwami w sieci.

PDF

State Archives in the digital environment: the essential reconfiguration of the modus operandi

Daniel J. Caron, Pierre R. Desrochers

Archeion, 126, 2025, s. 48-68

https://doi.org/10.4467/26581264ARC.25.006.21258

Artykuł przedstawia wyzwania stojące przed archiwami w erze cyfrowej, a następnie rozważa, dlaczego w ostatnich dziesięcioleciach rola archiwów w tym nowym uniwersum uległa osłabieniu. W dalszej części omówiono główne przemiany zachodzące w środowisku biurokratycznym, zagrażające znaczeniu i podmiotowości archiwów, pomimo tego, że są one niezbędnym elementem utrzymania praworządności. Środowisko administracyjne, informacja i praktyka archiwalna stanowią sedno problemu i równocześnie dają odpowiedź na pytanie o sposób, w jaki można utrzymać znaczenie archiwów. W dalszej części artykułu omówiono główne przeobrażenia środowiska i ich konsekwencje dla podmiotów działających w tym obszarze, a następnie przedstawiono kilka kierunków refleksji dążących do zapewnienia stabilnej roli archiwów w utrzymaniu praworządności, ich skutecznego funkcjonowania, podtrzymywania pamięci i więzi zaufania między instytucjami a obywatelami.

PDF

Zaufanie, wrażliwość i delikatność w perspektywie archiwum społecznego na przykładzie Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej w Opolu

Magdalena Wiśniewska-Drewniak, Adriana Kapała, Agnieszka Rosa, Kamila Siuda

Archeion, 126, 2025, s. 69-98

https://doi.org/10.4467/26581264ARC.25.002.21254

Artykuł omawia rolę zaufania w działalności archiwów społecznych na przykładzie Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej w Opolu – organizacji pozarządowej zajmującej się inicjowaniem badań oraz dokumentowaniem historii mniejszości niemieckiej w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem historii tworzenia się organizacji zrzeszających Niemców w Polsce. Badania empiryczne, przede wszystkim zgromadzone w sierpniu 2024 r. wywiady z osobami współtworzącymi archiwum oraz jego współpracownikami i darczyńcami, umożliwiły zauważenie kluczowej roli bycia członkiem dokumentowanej społeczności dla budowania zaufania do archiwum społecznego. Artykuł zwraca również uwagę na znaczenie delikatności i wrażliwości w kontaktach archiwistów społecznych z darczyńcami oraz definiuje je jako jedne z możliwych powodów reglamentacji dostępu do archiwum. Opracowanie jest częścią projektu badawczego mającego na celu analizę oddziaływania społecznego i afektywnego archiwów społecznych w Polsce.

PDF

Studia i materiały

Service-learning jako metoda dydaktyczna wspierająca kształcenie archiwistów w zakresie reagowania na potrzeby otoczenia społecznego instytucji archiwalnych: możliwości i wyzwania

Agnieszka Rosa, Anna Pieczka-Węgorkiewicz, Monika Cołbecka

Archeion, 126, 2025, s. 99-132

https://doi.org/10.4467/26581264ARC.25.003.21255

Celem artykułu jest ocena możliwości zaimplementowania metody service-learning w dydaktyce archiwistyki w Polsce w kontekście kształcenia umiejętności reagowania na potrzeby otoczenia społecznego instytucji archiwalnych, a także identyfikacja hipotetycznych wyzwań i ograniczeń mogących wystąpić w trakcie realizacji procesu dydaktycznego opartego na podejściu service-learning. W badaniu zastosowano metodę analizy i krytyki piśmiennictwa w celu identyfikacji międzynarodowych doświadczeń związanych z wdrażaniem service-learning w archiwistyce. Sformułowano katalog działań, które mogą być podejmowane w dydaktyce archiwistyki w oparciu o podejście service-learning, jak również zidentyfikowano hipotetyczne wyzwania i ograniczenia mogące wystąpić w trakcie realizacji tego procesu. Stwierdzono, że podejście to, pomimo wyzwań związanych m.in. z czasochłonnością oraz koniecznością przeformułowania sposobu weryfikacji efektów uczenia się osiąganych przez studentów, może stanowić skuteczny sposób kształcenia kompetencji miękkich wśród adeptów archiwistyki, uwrażliwiając ich na potrzeby otoczenia społecznego instytucji archiwalnych.

PDF

Działalność popularyzacyjna i edukacyjna Archiwum Narodowego Katalonii – przegląd wybranych inicjatyw

Zuzanna Jaśkowska-Józefiak

Archeion, 126, 2025, s. 133-159

https://doi.org/10.4467/26581264ARC.25.001.21253

Celem artykułu jest omówienie wybranych aspektów działalności popularyzacyjnej i edukacyjnej Archiwum Narodowego Katalonii, najważniejszej instytucji archiwalnej powołanej do przechowywania materiałów archiwalnych wytworzonych przez władze regionu. W ramach wprowadzenia do tematu pokrótce przybliżono historię katalońskich archiwów, skupiając się na okresie II Republiki, kiedy to placówki te zaczęto postrzegać jako ważny element dbania o zachowanie dziedzictwa dokumentacyjnego. W dalszej części omówiono samo Archiwum Narodowe Katalonii – jego historię, organizację oraz podstawy prawne regulujące działalność, w tym popularyzacyjną. W części głównej tekstu przedstawiono podejmowane przez instytucję inicjatywy edukacyjne. Szczególną uwagę poświęcono projektowi „Laboratorium historii online”, skierowanemu do uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych. W artykule zastosowano metodę studium przypadku, pogłębioną o analizę współczesnych oraz historycznych aktów prawnych i literatury przedmiotu.

PDF

Wielopoziomowe archiwa cyfrowe jako narzędzie zrównoważonego zarządzania zasobami cyfrowymi

Aneta Januszko-Szakiel

Archeion, 126, 2025, s. 160-181

https://doi.org/10.4467/26581264ARC.25.004.21256

Zrównoważone archiwa cyfrowe to zasobooszczędne platformy zarządzania atrybutami obiektów cyfrowych, takimi jak: dostępność, autentyczność, integralność, poufność, użyteczność, spójność z wymogami prawa, standardami jakości i celami archiwów. To także podejście w archiwizacji cyfrowej, w którym optymalizowany jest wpływ środowiskowy kompletnego otoczenia zapisu i odczytu obiektów cyfrowych w całym cyklu jego życia. Celem artykułu jest omówienie zagadnienia archiwizacji cyfrowej w kontekście zrównoważonego rozwoju. W tekście przybliżono koncepcję wielopoziomowych archiwów cyfrowych, wskazując na ich potencjał w zrównoważonym zarządzaniu zasobami cyfrowymi. Scharakteryzowano projekt CREDO, który jest rodzimym przykładem poszukiwania rozwiązań dla efektywnej energetycznie archiwizacji zasobów cyfrowych.

PDF

Locally grounded competency framework for records and archives management in Kenya

Shadrack Katuu

Archeion, 126, 2025, s. 182-210

https://doi.org/10.4467/26581264ARC.25.009.21261

Artykuł opisuje proces konceptualizacji i opracowania ram kompetencyjnych Kenijskiego Stowarzyszenia Specjalistów ds. Zarządzania Dokumentacją i Archiwistów (KARMA) – lokalnego modelu stworzonego specjalnie dla profesjonalistów zajmujących się zarządzaniem dokumentacją i archiwami (RAM) w Kenii. Ramy te są osadzone w specyficznym kontekście postkolonialnym oraz trwającej transformacji cyfrowej kraju. Integrują one Kenijskie Krajowe Ramy Kwalifikacji (KNQF), klasyfikację stanowisk w sektorze publicznym oraz międzynarodowe Ramy Kompetencji w Epoce Cyfrowej (SFIA). W celu opracowania ram zastosowano systematyczne podejście, obejmujące analizę dokumentów i iteracyjne dopasowywanie, co pozwoliło na wyodrębnienie 4 poziomów kompetencji, z podpoziomami, precyzyjnie powiązanych ze standardami krajowymi i uwzględniających obowiązki o charakterze interdyscyplinarnym. Powstałe ramy KARMA skutecznie łączą odpowiednie praktyki międzynarodowe z regionalnymi potrzebami, zapewniając praktyczną użyteczność w warunkach ograniczonych zasobów. Stanowią skalowalny, uwzględniający uwarunkowania lokalne model profesjonalizacji RAM w krajach Globalnego Południa. Ramy nie są przedstawiane jako sztywny wzorzec – ich zastosowanie poza Kenią wymaga dalszej adaptacji na poziomie krajowym lub regionalnym. W artykule przedstawiono również plan wdrożenia, zawierający punkty odniesienia i strategie ograniczania ryzyka, które mają wspierać implementację w instytucjach sektora publicznego oraz rozwój zawodowy specjalistów.

PDF

Tematyka archiwalna na łamach czasopisma „African Journal of Library, Archives and Information Science” w latach 2000–2024

Magdalena Niedźwiedzka

Archeion, 126, 2025, s. 211-244

https://doi.org/10.4467/26581264ARC.25.005.21257

Najważniejszym czasopismem archiwistycznym w Afryce jest „African Journal of Library, Archives and Information Science”, które odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu dyskursu naukowego w zakresie archiwistyki, bibliotekoznawstwa oraz zarządzania informacją. Celem niniejszego artykułu jest analiza tematyki archiwalnej podejmowanej na jego łamach w latach 2000–2024, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień związanych z archiwistyką i zarządzaniem dokumentacją. W ramach badania dokonano przeglądu 365 artykułów naukowych opublikowanych w analizowanym okresie, z których 62 odnosiły się bezpośrednio do wskazanej problematyki lub tematów pokrewnych mieszczących się w jej zakresie. Publikacja ma na celu przybliżenie polskim badaczom dorobku badawczego w obszarze archiwistyki i zarządzania dokumentacją na kontynencie afrykańskim.

PDF

Omówienia i recenzje

Victoria Hoyle, The Remaking of Archival Values, ISBN: 978-1-03236-121-5, Routledge, London 2023, pp. 242

Zilong Zhong

Archeion, 126, 2025, s. 245-249

PDF

Robert Stępień, Archiwa narodowe w Wielkiej Brytanii. Współczesna organizacja, zasób i działalność, ISBN: 978-83-227-9809-6, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2024, ss. 335

Marcin Smoczyński

Archeion, 126, 2025, s. 250-255

PDF

Archiwistyka Bohdana Ryszewskiego. Prace wybrane, wybór, wstęp i opracowanie A. Żeglińska, ISBN: 978-83-8206-671-5, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2024, ss. 484

Robert Stępień

Archeion, 126, 2025, s. 256-261

PDF

Cristina Vatulescu, Reading the Archival Revolution: Declassified Stories and their Challenges, ISBN: 9781503641020 (paperback), Stanford University Press, Stanford, California 2024, pp. 291

Christopher M. Laico

Archeion, 126, 2025, s. 262-268

PDF

Unsettling Archival Research: Engaging Critical, Communal, and Digital Archives, eds. G.E. Kirsch, R. García, C. Burns Allen, W.P. Smith, ISBN: 978-0-8093-38955 (paperback), Southern Illinois University Press, Carbondale 2023, pp. 321

Tiah Edmunson-Morton

Archeion, 126, 2025, s. 269-273

PDF

Kronika naukowa

36. posiedzenie Europejskiej Grupy Archiwalnej i 49. posiedzenie Europejskiej Rady Archiwistów Narodowych Warszawa, 3–4 kwietnia 2025

Kamila Pawełczyk-Dura

Archeion, 126, 2025, s. 274-282

PDF

DLM Forum Members’ Meeting, Gdańsk, 4 June 2025

Ludovic Delépine

Archeion, 126, 2025, s. 283-289

PDF

In memoriam

Krzysztof Henryk Smolana (15 lipca 1951 – 2 czerwca 2024)

Julia Dziwoki

Archeion, 126, 2025, s. 290-300

PDF

Janina Domska (25 sierpnia 1946 – 3 stycznia 2024)

Barbara Sypko

Archeion, 126, 2025, s. 301-304

PDF

Elwira Barbara Derdowska-Szczepaniak (28 czerwca 1942 – 30 marca 2025)

Łukasz Guldon, Wiesława Rutkowska

Archeion, 126, 2025, s. 305-309

PDF

Karola Ciesielska (30 stycznia 1924 – 11 marca 2025)

Wiesława Kwiatkowska

Archeion, 126, 2025, s. 310-318

PDF

Pliki do pobrania

Strona redakcyjna PDF Strona tytułowa PDF Spis treści PDF Od Redakcji PDF

Słowa kluczowe: koncepcje archiwalne, teoria archiwalna, sztuczna inteligencja, archiwa cyfrowe, zarządzanie dokumentacją elektroniczną, pamięć, pamięć zbiorowa, World Wide Web, Internet, archiwa, dane, praworządność, praktyki archiwalne, środowisko cyfrowe, transformacja pracy biurowej, przełom technologiczny, archiwum społeczne, archiwum niezależne, mniejszość niemiecka w Polsce, studia afektywne, oddziaływanie archiwów, service-learning, nauczanie przez zaangażowanie, archiwistyka, kształcenie archiwistów, zaangażowanie społeczne, otoczenie społeczne archiwów, archiwistyka hiszpańska, popularyzacja zasobu, funkcja edukacyjna archiwów, Archiwum Narodowe Katalonii, prawo archiwalne, archiwizacja cyfrowa, wielopoziomowe archiwa cyfrowe, zarządzanie cyklem życia obiektów cyfrowych, zrównoważona archiwizacja zasobów cyfrowych, ramy kompetencyjne, kraje Globalnego Południa, Projekt InterPARES, Kenijskie Stowarzyszenie Specjalistów ds. Zarządzania Dokumentacją, Afryka, czasopisma archiwalne, archiwistyka, zarządzanie dokumentacją