Bartłomiej Gadecki

Celem niniejszego artykułu jest analiza przepadku i nawiązki, które sąd może orzec w razie skazania za przestępstwa i wykroczenia przeciwko zabytkom. Autor wskazuje, że w polskim Kodeksie karnym i Kodeksie wykroczeń przepadek jest różnie klasyfikowany. W polskim Kodeksie karnym przepadek nie jest już środkiem karnym wskutek zmian Kodeksu karnego, które weszły w życie z dniem 1 lipca 2015 r. Autor wskazuje zagadnienia związane z wykładnią przepisów o przepadku i nawiązce. Kwestią problematyczną jest orzekanie przepadku zabytku, jeśli nie stanowi on własności sprawcy w przestępstwie wywozu zabytku bez pozwolenia. Sąd także nie może orzec przepadku zabytków archeologicznych, odkrytych, przypadkowo znalezionych lub pozyskanych w wyniku badań archeologicznych, zabytki te bowiem są już własnością Skarbu Państwa (art. 35 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami). Kolejnym zagadnieniem jest kwestia orzekania nawiązki na wskazany cel społeczny związany z opieką nad zabytkami.

W dniu 25 maja 2017 r. została uchwalona ustawa o restytucji narodowych dóbr kultury. W art. 52 tej ustawy uregulowano przestępstwo utrudniania postępowania o zwrot zagranicznego narodowego dobra kultury. Jednocześnie ustawa o restytucji narodowych dóbr kultury dokonała zmian kilku ustaw, wprowadzając w ustawie z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach oraz w ustawie z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach przepisy dotyczące odpowiedzialności karnej za nielegalny wywóz za granicę (odpowiednio muzealium i materiału bibliotecznego). Autor omawia nowe przepisy karne zawarte w ustawie o restytucji narodowych dóbr kultury, w ustawie o muzeach oraz w ustawie o bibliotekach. W artykule dostrzeżono, że istnieje różny sposób określenia wysokości nawiązki w przepisach dotyczących nielegalnego wywozu zawartych w ustawie o muzeach, w ustawie o bibliotekach oraz w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Należy przyjąć, że kwota minimalnego wynagrodzenia potrzebna do ustalania wysokości nawiązki jest ustalana na podstawie art. 2 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. Dostrzeżono, że konieczne jest podwyższenie sankcji za przestępstwo nielegalnego wywozu materiałów archiwalnych, uregulowane w ustawie z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Zauważono, że wprowadzenie nowych przestępstw niewątpliwie wzmocniło system karnoprawnej ochrony dziedzictwa kultury.

22 czerwca 2018 r. została uchwalona ustawa o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz niektórych innych ustaw. Ustawa ta dokonała zmian kilku ustaw, wprowadzając do ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami przepisy dotyczące nowego przestępstwa, polegającego na nielegalnym poszukiwaniu zabytków, oraz – po raz pierwszy – delikty administracyjne. Autor omawia nowe przepisy karne oraz delikty administracyjne zawarte w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Otwarte pozostaje pytanie, czy wprowadzone zmiany wzmocniły system karnoprawnej ochrony zabytków.